Organizm człowieka potrafi utrzymywać temperaturę ciała na poziomie około 37 st. Celsjusza nawet wtedy, gdy na zewnątrz panuje mróz lub trzydziestostopniowy upał. Problem polega na tym, że fale gorąca stają się coraz dłuższe, bardziej wilgotne i coraz częściej nie przynoszą ochłody nawet nocą. W takich warunkach mechanizmy termoregulacji zaczynają pracować na granicy swoich możliwości. Skutkiem mogą być nie tylko omdlenia i odwodnienie, ale także zawały serca, udary mózgu czy ostre uszkodzenie nerek

Lipiec 2023 roku był najgorętszym miesiącem w historii pomiarów, a kolejne lata przynoszą następne rekordy temperatur. Wraz z nimi rośnie liczba osób narażonych na skutki ekstremalnych upałów. Według Światowej Organizacji Zdrowia w latach 2000–2019 wysokie temperatury odpowiadały średnio za około 489 tys. zgonów rocznie na świecie. W samej Europie podczas lata 2022 roku odnotowano szacunkowo ponad 61 tys. nadmiarowych zgonów związanych z upałami.

Ludzki organizm potrafi przystosować się do gorąca, ale tylko do pewnego stopnia. Im wyższa temperatura i wilgotność powietrza, tym trudniej utrzymać prawidłową temperaturę wewnętrzną.

Serce pracuje pod większym obciążeniem

Podstawowym mechanizmem chroniącym organizm przed przegrzaniem jest oddawanie ciepła przez skórę. W odpowiedzi na wysoką temperaturę naczynia krwionośne rozszerzają się, dzięki czemu więcej krwi przepływa tuż pod powierzchnią skóry. Ułatwia to przekazywanie ciepła do otoczenia.

Ma to jednak swoją cenę. Rozszerzenie naczyń obniża ciśnienie tętnicze, dlatego serce musi pracować szybciej i intensywniej, aby utrzymać odpowiedni przepływ krwi przez narządy. U zdrowych osób zwykle nie stanowi to problemu, jednak u pacjentów z chorobami układu krążenia dodatkowe obciążenie może zwiększać ryzyko zawału serca lub zaostrzenia niewydolności serca.

Równocześnie uruchamiany jest drugi mechanizm chłodzenia – pocenie się. Parowanie potu odbiera ciepło ze skóry i należy do najskuteczniejszych sposobów obniżania temperatury ciała. Mechanizm ten przestaje jednak działać skutecznie przy wysokiej wilgotności powietrza. Pot nie odparowuje, lecz pozostaje na skórze, przez co organizm traci możliwość efektywnego pozbywania się nadmiaru ciepła. W efekcie układ krążenia zostaje jeszcze bardziej obciążony.

Gorące noce utrudniają regenerację

Coraz większym problemem stają się nie tylko wysokie temperatury w ciągu dnia, ale także gorące noce. W normalnych warunkach nocny spadek temperatury pozwala organizmowi odprowadzić nagromadzone ciepło i zmniejszyć obciążenie układu sercowo-naczyniowego. Gdy temperatura pozostaje wysoka również po zachodzie słońca, mechanizmy chłodzenia działają niemal nieprzerwanie, a organizm nie ma czasu na regenerację.

Badania pokazują, że wyższe temperatury nocą pogarszają jakość snu. Ludzie zasypiają później, śpią krócej i częściej wybudzają się przedwcześnie. Niedobór snu dodatkowo zwiększa obciążenie układu krążenia, pogarsza koncentrację i podnosi ryzyko wypadków.

Najbardziej narażone są serce i nerki

Jeżeli organizm przez dłuższy czas nie jest w stanie skutecznie oddawać ciepła, temperatura wewnętrzna zaczyna rosnąć.

Pierwszym etapem jest wyczerpanie cieplne. Objawia się ono obfitym poceniem, zawrotami i bólami głowy, nudnościami, osłabieniem oraz bolesnymi skurczami mięśni. W większości przypadków wystarczy przenieść poszkodowaną osobę do chłodnego miejsca, rozpocząć schładzanie organizmu i uzupełnić płyny.

Znacznie groźniejszy jest udar cieplny. Temperatura ciała przekracza wówczas 40 st. Celsjusza, a mechanizmy termoregulacji przestają działać. Mogą pojawić się zaburzenia świadomości, drgawki i utrata przytomności, a pocenie często ustaje. Jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia wymagający natychmiastowej pomocy medycznej.

Ekstremalne temperatury szkodzą również nerkom. Intensywne pocenie prowadzi do odwodnienia i zmniejszenia przepływu krwi przez ten narząd, co może skutkować ostrym uszkodzeniem nerek. Coraz więcej badań sugeruje także, że wieloletnia praca w wysokiej temperaturze, połączona z przewlekłym odwodnieniem, może zwiększać ryzyko rozwoju przewlekłej choroby nerek u osób wykonujących ciężką pracę fizyczną na otwartej przestrzeni.

Nie wszyscy są równie odporni

Najbardziej narażeni na skutki upałów są seniorzy, niemowlęta i małe dzieci oraz osoby cierpiące na choroby serca, płuc, nerek lub cukrzycę. U osób starszych gruczoły potowe działają mniej wydajnie, dlatego organizm gorzej radzi sobie z oddawaniem ciepła. U najmłodszych natomiast mechanizmy regulujące temperaturę ciała nie są jeszcze w pełni rozwinięte.

Ryzyko mogą zwiększać również niektóre leki. Preparaty moczopędne sprzyjają odwodnieniu, leki obniżające ciśnienie tętnicze mogą nasilać spadki ciśnienia podczas upałów, a część leków stosowanych w chorobie Parkinsona czy padaczce ogranicza pocenie się. Eksperci podkreślają jednak, że nie należy samodzielnie przerywać leczenia. Zamiast tego warto zwrócić szczególną uwagę na odpowiednie nawodnienie i unikanie przegrzania.

Jak ograniczyć ryzyko

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, aby podczas upałów ograniczać wysiłek fizyczny w najgorętszych godzinach dnia, regularnie pić wodę, nosić lekką i przewiewną odzież oraz spędzać przynajmniej kilka godzin dziennie w chłodnym pomieszczeniu. Jeżeli w domu nie ma klimatyzacji, warto zasłaniać okna w ciągu dnia i wietrzyć mieszkanie nocą, gdy temperatura spada. Szczególną uwagę należy poświęcać osobom starszym, samotnym i przewlekle chorym.

Coraz więcej badań pokazuje jednak, że adaptacja do upałów nie jest wyłącznie zadaniem pojedynczych osób. Istotną rolę odgrywa także sposób projektowania miast. Większa liczba drzew, ograniczanie powierzchni pochłaniających ciepło, jasne dachy odbijające promieniowanie słoneczne, lepiej zaprojektowane budynki oraz systemy wczesnego ostrzegania przed falami upałów mogą skutecznie zmniejszać liczbę hospitalizacji i zgonów podczas ekstremalnych temperatur.

Źródła

• BBC News, What does hot weather do to the body?
• Science News, Extreme heat taxes the body in many ways. Here’s how.
• World Health Organization, Heat and health (13 lipca 2026).
• Nature, Extreme heat harms health — what is the human body’s limit?

• Nauki medyczne