Stanisław Wokulski ciężko pracuje, zdobywa majątek i walczy w powstaniu. Później się bogaci na wojnie, a pieniądze wykorzystuje, by zbliżyć się do Izabeli Łęckiej. Bolesław Prus nie rozstrzyga, czy mamy do czynienia z bohaterem, czy antybohaterem, a często nie daje nam nawet wszystkich informacji

Na początku powieści, gdy poznajemy Wokulskiego z rozmów innych ludzi, gdy plotkują o jego przeszłości i majątku, łatwo uznać, że ożenił się z pierwszą żoną dla pieniędzy. Fakty są mniej jednoznaczne. Znał Małgorzatę Minclową, bo pracował w firmie jej męża, ale nie wiemy, jaka relacja ich łączyła ani dlaczego zdecydowali się na ślub. „Nie wiemy, czy kochał pierwszą żonę, czy nie” – mówi dr Konrad Niciński z Instytutu Badań Literackich PAN. 

Prus zostawia czytelnika z niepełną wiedzą, choć bardzo łatwo zapomnieć o tej niepewności i potraktować podejrzenia, jak fakt. Podobnie jest z patriotyzmem Wokulskiego. Bierze udział w powstaniu styczniowym i zostaje zesłany na Syberię. Później współpracuje jednak z rosyjskim kupcem Suzinem i zdobywa dużą część majątku podczas wojny rosyjsko-tureckiej. Prus pisał pod rosyjską cenzurą, dlatego nie mógł wszystkiego nazywać wprost. Zdaniem Nicińskiego pozostawił jednak wskazówki sugerujące, że Wokulski zarabiał między innymi na handlu związanym z uzbrojeniem. „Poza Warszawą jest kimś, kto bogaci się na wojnie. Poza tym, z kim współpracuje? Z Rosjanami” – mówi badacz.

Jeszcze inaczej można dziś spojrzeć na jego miłość do Izabeli Łęckiej. Wokulski przez lata był przedstawiany przede wszystkim jako nieszczęśliwie zakochany mężczyzna. Współcześni czytelnicy zwracają uwagę na coś innego. „W pewnym momencie usłyszałem: «Hej, ale to jest przecież stalker Izabeli». Dało mi to do myślenia” – opowiada dr Niciński. Wokulski zdobywa informacje o Łęckiej, obserwuje ją, wykorzystuje pieniądze i znajomości, by wejść do jej środowiska, a także pomaga zadłużonej rodzinie kobiety.

Nie znaczy to, że wystarczy zastąpić dawną ocenę Wokulskiego nową. To jeden z powodów, dla których Wokulski nadal wywołuje spory. Ten sam człowiek może być powstańcem i wspólnikiem Rosjanina, przedsiębiorcą, który pomnożył majątek własną pracą, a zarazem kimś, kto wcześniej przejął fortunę po żonie. Prus nie mówi czytelnikowi, którą z tych informacji powinien uznać za ważniejszą. Pokazuje za to, jak łatwo z kilku faktów, podejrzeń i cudzych opinii zbudować jednoznaczny obraz człowieka.

Czy Wokulski ożenił się dla pieniędzy? Czy można pogodzić jego powstańczą przeszłość z późniejszymi interesami z Rosjanami? I dlaczego współczesny czytelnik może oceniać jego zachowanie wobec Izabeli inaczej niż wcześniejsze pokolenia? O tym Weronika Puszkar rozmawia z dr. Konradem Nicińskim z Instytutu Badań Literackich PAN w podcaście „O co chodzi z tą nauką?”. Najnowszego odcinka można posłuchać TUTAJ.

• Nauki humanistyczne i społeczne