Technologie podwójnego zastosowania łączą potrzeby obronności z rozwojem cywilnej gospodarki.
Technologie podwójnego zastosowania mogą napędzać innowacje i wzmacniać bezpieczeństwo państwa – przekonują eksperci nauki, administracji i przemysłu.
„Dual-use: nauka jest gotowa, a państwo?” Marek Konarzewski
Wsztandarowym dokumencie europejskiej etyki nauki – opublikowanym przez ALLEA w 2023 roku The European Code of Conduct for Research Integrity – nie znajdziemy ani jednego słowa o dual-use. To milczenie jest wymowne. Nie wynika z przeoczenia, lecz odzwierciedla postawę, która przez lata cechowała europejskie środowisko naukowe: możliwość, że efekty naszej pracy mogą służyć bezpieczeństwu państwa, traktowaliśmy jako coś obcego, w najlepszym razie leżącego poza obszarem naszych zainteresowań. Różnimy się pod tym względem zasadniczo od Stanów Zjednoczonych, gdzie od dekad budżet obronny finansuje badania, których rezultaty poza zastosowaniami militarnymi rewolucjonizują rynki cywilne. Warto przypomnieć, że GPS, internet, mysz komputerowa czy asystent głosowy Siri wyrosły z badań finansowanych przez amerykański resort obrony. Europa, przez dziesięciolecia korzystając z komfortu bezpieczeństwa, wmówiła sobie, że jej to nie dotyczy.
Agresywna polityka Federacji Rosyjskiej oraz przeorientowanie polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych zmuszają Europę – a tym samym i polską naukę – do zmiany nastawienia. Komisja Europejska dała temu wyraz w 2024 roku w białej księdze On options for enhancing support for research and development involving technologies with dual-use potential, magazyn polskiej akademii nauk 76 zwracając uwagę, że unijne mechanizmy finansowania badań nie uwzględniają dotąd w wystarczającym stopniu przedsięwzięć dual-use. Oczywiste wydaje się więc, że kolejnym krokiem powinno być przełożenie tej diagnozy na konkretne instrumenty – tak by w zbliżającej się perspektywie budżetowej UE ścieżki finansowania projektów podwójnego zastosowania zostały wytyczone jednoznacznie.
Przedstawiciele przemysłu i wojska słusznie wskazują dwie przyczyny luki między nauką a obronnością: „dolinę śmierci” rozciągającą się między laboratorium a rynkiem oraz trudność państwa w dostrzeżeniu i szybkim wykorzystaniu obiecujących technologii. Z perspektywy środowiska naukowego chciałbym tę diagnozę uzupełnić i wyostrzyć. Wbrew utrwalonemu przekonaniu problemem nie jest brak zainteresowania ani brak kompetencji po stronie naukowców. Polscy badacze chcą angażować się w projekty dual-use – i to robią, choć krajowy system ewaluacji nauki wcale ich do tego nie zachęca. Premiuje on publikację, cytowanie i grant, rzadko zaś – wdrożoną technologię, nie wspominając już nawet o takiej, która służy bezpieczeństwu. Mimo to zespoły badawcze budują demonstratory, zgłaszają patenty i szukają partnerów w przemyśle. Problem leży gdzie indziej: ich zaangażowanie nie napotyka po stronie państwa mechanizmów, które pozwoliłyby w pełni wykorzystać istniejący potencjał.
Dobrze widać to na przykładzie Polskiej Akademii Nauk. Przeglądając działalność i zakres badań naszych instytutów, możemy śmiało stwierdzić, że dysponujemy poważnymi kompetencjami w obszarze technologii podwójnego zastosowania – od systemów sensorycznych i radarowych, przez technologie kosmiczne i inżynierię materiałową, po kryptografię i aerodynamikę. Nie są to deklaracje, lecz konkretne dokonania.

Najbardziej dojrzałym przykładem jest BASIA – Bierny Aerostatyczny System Informacyjno-Analityczny – oparty na rozwiązaniach opatentowanych przez Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN i rozwijany we współpracy z krajowym przemysłem. Wyniesiony na aerostacie na wysokość około 300 m zestaw radarów pasywnych i sensorów optycznych dostrzega nisko lecące drony, ruch pojazdów, a nawet pojedynczych osób – także w tzw. martwych strefach radarów naziemnych. System może służyć zarówno wojsku, jak i Straży Granicznej, policji czy operatorom infrastruktury krytycznej, a w zastosowaniach cywilnych – dozorowi lasów czy badaniom użytkowania gleb. Powstał w oparciu o krajowe kompetencje dotyczące radarów pasywnych, nad którymi polscy badacze pracują od 1999 roku, platform latających i systemów optycznych, a sfinansowało go NCBR.
Centrum Badań Kosmicznych PAN wnosi istotny wkład ekspercki – w obszarze algorytmów i systemów optycznych – w projekt PIAST, konstelację satelitów obserwacyjnych, której odbiorcą końcowym jest wojsko, a głównymi wykonawcami Wojskowa Akademia Techniczna i Creotech Instruments. Działający w CBK PAN zespół Centrum Informacji Kryzysowej sprawdził się z kolei podczas powodzi w Kotlinie Kłodzkiej w 2024 roku, dostarczając służbom przetworzone dane satelitarne w niespełna godzinę.
Chcesz dostawać najciekawsze teksty Academii PAN?
Zapisz się na newsletter „Nauka i odkrycia”. Najciekawsze badania, odkrycia i rozmowy z naukowcami — prosto na Twoją skrzynkę.
Interesują Cię inne tematy? Wybierz newslettery →
Prawie gotowe
Sprawdź skrzynkę i potwierdź zapis
Wysłaliśmy Ci wiadomość od Academia PAN. Bez kliknięcia przycisku „Potwierdzam” zapis nie zostanie zakończony.
Nie widzisz wiadomości? Odczekaj kilka minut i sprawdź także foldery Spam, Oferty lub Inne.
W inżynierii materiałowej wyróżnia się Instytut Wysokich Ciśnień PAN, który rozwija własną technologię kryształów azotku galu (GaN) – materiału, na którym opiera się współczesna elektronika wysokiej mocy i częstotliwości: radary, systemy łączności, sensory i optoelektronika. To nie gotowy produkt dla wojska, lecz fundament, na którym można budować kolejne krajowe technologie obronne i cywilne. Z kolei Centrum Fizyki Teoretycznej PAN prowadzi – równolegle z Wydziałem Cybernetyki WAT – badania nad nową generacją zabezpieczeń kryptograficznych z wykorzystaniem obliczeń kwantowych, stanowiące podstawę przyszłej cyberobrony. Instytut Maszyn Przepływowych im. Roberta Szewalskiego PAN z kolei dysponuje tunelem aerodynamicznym, w którym można badać przepływy przy prędkościach do 3 Ma, co ma kluczowe znaczenie m.in. dla prac nad silnikami lotniczymi. Instytut Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej PAN rozwija system SymuLBNP, służący do badania reakcji organizmu na obciążenia, jakim jest poddawany m.in. pilot – to mniej oczywisty, ale obiecujący obszar styku człowieka i maszyny, ważny zarówno dla lotnictwa, jak i dla medycyny.
Drony do zadań specjalnych
Polski KURIER od IPPT PAN
Wreszcie egzemplifikacja najmniej oczywista. Naukowcy z Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży i Komitetu Biologii Środowiskowej i Ewolucyjnej PAN już w 2024 roku zaproponowali, by w ochronie wschodniej granicy wykorzystać naturalne bariery: mokradła, torfowiska, rozlewiska i lasy. Koncepcja ta, rozwijana dziś jako Zielona Tarcza Wschód, łączy cele obronne z ochroną przyrody i klimatu. Wszystkie te przykłady pokazują jedno: wiedza, kompetencje, a w części przypadków również gotowe rozwiązania – już są.
Dlaczego zatem tak rzadko przekładają się one na zamówienia i wdrożenia? Odpowiedź leży po stronie państwa – i nie chodzi tu o złą wolę, lecz o brak wypracowanych mechanizmów.
Po pierwsze, finansowanie. W Polsce obszar dual-use nie jest dziś objęty spójnym, integralnym systemem wsparcia. Nie dysponujemy instytucją choćby w części przypominającą profilem amerykańską DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency – agencja Departamentu Obrony USA, powołana w 1958 roku, pierwotnie jako ARPA, w odpowiedzi na wystrzelenie przez ZSRR Sputnika; finansuje projekty badawcze wysokiego ryzyka o potencjalnie przełomowym znaczeniu), a jedynym podmiotem systematycznie finansującym badania podwójnego zastosowania pozostaje Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. W ostatnich latach nakłady na ten obszar zauważalnie rosną – czego dowodem jest chociażby program Perun oraz nowe nabory poświęcone technologiom dual-use – lecz wciąż jest dalekie od 1 proc. wydatków na zbrojenia, które zgodnie z deklaracjami rządowymi mają być przeznaczane na prace badawczo-rozwojowe. Powiem to wprost i konkretnie: nawet 1 proc. budżetu Ministerstwa Obrony Narodowej to około 2 mld zł – suma, która wyraźnie ulżyłaby finansowej mizerii, z jaką na co dzień mierzą się instytuty naukowe. Nie rozwiąże ona wszystkich problemów, ale zmieniłaby skalę tego, co możliwe.
Po drugie – i o tym mówi się najrzadziej – zakupy. Wojsko często woli zamówić rozwiązanie „z półki” od wiodącego światowego producenta, niż poszukać podobnej technologii na rodzimym rynku. Rozumiem tę logikę: działając pod presją czasu i odpowiadając za gotowość bojową, łatwiej postawić na gotowy, sprawdzony gdzie indziej produkt. Gdy jednak taki wybór staje się regułą, a nie świadomą decyzją poprzedzoną rozpoznaniem krajowej oferty, za granicę trafiają nie tylko pieniądze, lecz także wiedza i miejsca pracy, a krajowe zespoły tracą szansę, by dopracować swoje rozwiązania w warunkach rzeczywistego użytkowania. Nie mamy dziś mechanizmu, który skłaniałby zamawiającego do sprawdzenia, czy podobnej technologii nie da się pozyskać w kraju 78– często taniej i z pełną kontrolą nad łańcuchem dostaw. BASIA dobrze ilustruje ten problem. Nie ma konkurować z kupionymi za blisko miliard dolarów amerykańskimi aerostatami BARBARA – jest wobec nich rozwiązaniem komplementarnym, wypełniającym lukę w wykrywaniu obiektów lecących bardzo nisko. Wojsko deklaruje zainteresowanie, ale ścieżka prowadząca od demonstratora do zamówienia wciąż nie jest wytyczona.
Po trzecie, komunikacja. Naukowcy rzadko wiedzą, czego państwo realnie potrzebuje, a państwo – co naukowcy mają do zaoferowania. Instytut Maszyn Przepływowych im. Roberta Szewalskiego PAN dysponuje infrastrukturą, która mogłaby służyć programom lotniczym i bezzałogowym, ale brakuje konkretnego programu, w który mógłby się włączyć. Technologia GaN z Instytutu Wysokich Ciśnień PAN czeka na odbiorcę, który przekułby ją w krajowe radary czy systemy łączności. To nie są pomysły „do szuflady”, lecz zasoby, które czekają na zamawiającego.
Pojedyncze projekty i entuzjazm poszczególnych zespołów nie wystarczą. Potrzebujemy systemowej współpracy – przede wszystkim z Ministerstwem Obrony Narodowej, a także m.in. z resortami nauki i spraw wewnętrznych. Powinna ona opierać się na kilku filarach: stabilnej ścieżce finansowania badań dual-use; stałym kanale, którym państwo komunikowałoby naukowcom swoje realne potrzeby; przestrzeni do szybkiego testowania obiecujących rozwiązań i równie szybkiego rezygnowania z tych, które zawodzą; wreszcie – zasadzie, że zanim wojsko sięgnie po gotowy zagraniczny produkt, rzetelnie sprawdzi, co może zaoferować rodzimy rynek. Bez takich ram każdy sukces pozostanie wyjątkiem, a nie regułą. Z nimi zaś moglibyśmy uruchamiać kolejne duże projekty i budować trwały potencjał, na którym może oprzeć się suwerenność technologiczna kraju.
Zacząłem od milczenia europejskiego kodeksu etyki badań. Było ono wyrazem czasów, w których nauka mogła sobie pozwolić na dystans wobec spraw bezpieczeństwa. Ta epoka minęła – i polscy naukowcy dobrze to rozumieją. Zaangażowanie w dual-use nie jest bowiem militaryzacją nauki ani porzuceniem jej misji. Oznacza, że nauka i wiedza powinny służyć także potrzebom społeczeństw, krajów i sojuszy polityczno-wojskowych strzegących bezpieczeństwa wolnego i demokratycznego świata. Środowisko naukowe nie stoi z boku: ma wiedzę, kompetencje i gotowe rozwiązania. Teraz ruch należy do państwa. Jeśli nie zbuduje ono mechanizmów, które pozwolą z tego potencjału korzystać, wybierze – choćby bezwiednie – zależność: od cudzych decyzji, technologii i łańcuchów dostaw. A na taki wybór zwyczajnie nas nie stać. Dual-use jest dla polskiej nauki powinnością – i nauka ją podjęła. Powinnością państwa jest stworzenie warunków, by mogła w pełni się z niej wywiązać.
Chcesz wiedzieć więcej?
- ALLEA, The European Code of Conduct for Research Integrity. Revised Edition 2023, Berlin 2023, https://allea.org/code-ofconduct/ (dostęp: 23.09.2026).
- Congressional Research Service, Defense Primer: RDT&E (seria „In Focus”, aktualizowana corocznie).
- European Commission, White Paper on options for enhancing support for research and development involving technologies with dual-use potential, COM(2024) 27 final, Bruksela, 24.01.2024, https:// research-and-innovation.ec.europa.eu/document/ download/7ae11ca9-9ff5-4d0fa097-86a719ed6892_en (dostęp: 23.09.2026).
- M. Mazzucato, Przedsiębiorcze państwo, Poznań 2016.
prof. dr hab. Marek Konarzewski – biolog, prezes Polskiej Akademii Nauk. Kierownik Katedry Ekologii Ewolucyjnej i Fizjologicznej na Wydziale Biologii Uniwersytetu w Białymstoku, związany także z Wydziałem „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się zagadnieniami z pogranicza ekologii, biologii ewolucyjnej i fizjologii. Członek korespondent PAN od 2010 roku. W latach 1991–1993 stypendysta Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, w zespole Jareda Diamonda.
„Dual-use: budowa przewagi technologicznej państwa” Rafał Harmoza
Zacieranie granic między technologiami cywilnymi a wojskowymi wymaga nowego podejścia do innowacji. Rozwiązania dual-use mogą stać się fundamentem przewagi technologicznej Polski, jeśli nauczymy się sprawnie przenosić wiedzę z laboratoriów do praktyki.
Jeszcze do niedawna w polskiej debacie o innowacjach często było zadawane pytanie: jak zwiększyć nakłady na badania i rozwój? Jednak dzisiaj to pytanie – wobec mnogości dostępnych mechanizmów finansowania – nie jest już najważniejsze. Znacznie istotniejsze staje się dziś inne: jak sprawić, by wiedza powstająca w laboratoriach szybciej przekładała się na realne zdolności państwa, gospodarki i społeczeństwa?

Właśnie dlatego technologie podwójnego zastosowania, określane jako dual-use, powinny znaleźć się w centrum myślenia o rozwoju Polski. Nie jako kolejna kategoria projektów badawczych czy źródło finansowania, ale jako filozofia budowania przewagi technologicznej państwa.
Przez wiele lat funkcjonował podział na technologie cywilne i wojskowe. Dziś ten podział uległ niemal całkowitemu zamazaniu. Najważniejsze technologie XXI wieku rozwijają się jednocześnie na potrzeby rynku cywilnego i bezpieczeństwa. Sztuczna inteligencja, technologie kosmiczne, systemy bezzałogowe, zaawansowana elektronika, cyberbezpieczeństwo czy nowe materiały funkcjonują równocześnie w obu światach.
Systemy bezzałogowe mogą monitorować linie energetyczne, prowadzić działania ratownicze albo wykonywać misję rozpoznawczą. Dane satelitarne wspierają rolnictwo, planowanie przestrzenne i ochronę środowiska, a jednocześnie stanowią istotny element budowania świadomości sytuacyjnej państwa. Algorytmy sztucznej inteligencji optymalizują procesy biznesowe, ale równie skutecznie pomagają analizować ogromne wolumeny danych związanych z bezpieczeństwem. To jest potwierdzenie tego, że dual-use to jeden ekosystem technologiczny.
Z perspektywy Polskiej Grupy Zbrojeniowej widzimy ten proces bardzo wyraźnie. Coraz więcej projektów jest realizowanych wspólnie z uczelniami, instytutami badawczymi, start-upami i przedsiębiorstwami cywilnymi. W wielu przypadkach technologie rozwijane pierwotnie z myślą o zastosowaniach komercyjnych okazują się niezwykle wartościowe również dla obronności. Zdarza się także proces odwrotny, kiedy rozwiązania projektowane dla potrzeb wojska znajdują zastosowanie w gospodarce i życiu codziennym. Nasze doświadczenia wskazują jednoznacznie, że innowacje nie powstają dziś w cywilnych czy też wojskowych silosach organizacyjnych. Powstają w miejscu, gdzie spotykają się jednocześnie kompetencje nauki, przemysłu oraz użytkownika końcowego.
Polska ma wszystkie podstawowe elementy, by stać się jednym z liderów rozwoju technologii dual-use w Europie. Dysponujemy rozwiniętym środowiskiem naukowym, dynamicznie rozwijającym się sektorem technologicznym, dużym przemysłem oraz coraz większym doświadczeniem w realizacji projektów międzynarodowych. Powstały również instrumenty finansowania, które wspierają badania i rozwój na różnych poziomach gotowości technologicznej. Problem polega na tym, że nadal zbyt często skupiamy się na samym procesie prowadzenia magazyn polskiej akademii nauk 80 badań, a zbyt rzadko na procesie wdrażania ich rezultatów.
Od badań do wdrożeń
Jak budować własne technologie?
Największym wyzwaniem polskiego systemu innowacji nie jest dziś brak pomysłów. Nie jest nim również brak talentów. Coraz częściej nie jest nim nawet brak finansowania. Największym wyzwaniem pozostaje nadal zdolność przeprowadzenia technologii przez tzw. dolinę śmierci – między laboratorium a rynkiem.
Potrzebujemy więcej demonstratorów technologii, więcej środowisk testowych, więcej projektów realizowanych wspólnie przez naukowców, przedsiębiorców i użytkowników. Potrzebujemy również większej gotowości do podejmowania ryzyka technologicznego nie tylko po stronie biznesu/przemysłu, lecz także użytkownika końcowego. Państwa budujące przewagę technologiczną akceptują fakt, że nie każdy projekt zakończy się sukcesem. Liczy się jednak to, że każdy projekt zwiększa kompetencje i przybliża do kolejnego przełomu.
Jednocześnie musimy odejść od myślenia o innowacjach wyłącznie przez pryzmat pojedynczych instytucji. Żadna uczelnia, instytut i przedsiębiorstwo nie są dziś w stanie samodzielnie stworzyć wszystkich kompetencji niezbędnych do budowania przewagi technologicznej. W świecie rosnącej konkurencji geopolitycznej wygrywają całe ekosystemy, a nie pojedyncze organizacje.
Dlatego warto postawić odważną tezę: dual-use powinien stać się jednym z fundamentów polityki innowacyjnej państwa. Nie dlatego, że wymaga tego sytuacja bezpieczeństwa, ale dlatego, że jest to najefektywniejszy sposób wykorzystania potencjału nauki, przemysłu i środków publicznych. Każda technologia zdolna znaleźć zastosowanie zarówno w gospodarce, jak i w systemie bezpieczeństwa, generuje zwielokrotnioną wartość dla państwa.
Potrzebujemy więc nowego celu. Nie budowy kolejnych programów badawczych, lecz budowy zdolności do szybkiego wdrażania technologii. Nie tworzenia kolejnych podziałów między światem cywilnym i wojskowym, lecz świadomego łączenia obu tych obszarów. Nie konkurencji między nauką, administracją i przemysłem, lecz partnerstwa opartego na wspólnym interesie państwa.
Jeżeli chcemy skutecznie konkurować w nadchodzących dekadach, musimy zacząć mierzyć sukces nie liczbą zrealizowanych projektów, ale liczbą wynalezionych technologii, które rzeczywiście zmieniają rzeczywistość.
Inwestycje w obronność
Jak zyskać na nich gospodarczo?
To właśnie powinno być wspólnym zadaniem polskiej nauki, administracji i przemysłu. Bo przyszłość będzie należała nie do tych, którzy najwięcej badają, lecz do tych, którzy potrafią najszybciej przekuć wiedzę w zdolności. A technologie dual-use są dziś jednym z najskuteczniejszych narzędzi osiągnięcia tego celu.
Rafał Harmoza – dyrektor Departamentu Współpracy Międzynarodowej Polskiej Grupy Zbrojeniowej SA, autor jednej z pierwszych w Polsce prac doktorskich poświęconej zagadnieniom transferu technologii podwójnego zastosowania z sektora wojskowego do sektora cywilnego (2005). Absolwent Wojskowej Akademii Technicznej (1997) oraz Politechniki Warszawskiej (2005).
„Nauka dla obronności” gen. bryg. Grzegorz Potrzuski
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu wiele technologii, które z czasem zmieniały nasze codzienne życie, rozpoczynało swoją drogę w laboratoriach pracujących na potrzeby wojska. Dziś ten kierunek przepływu innowacji coraz częściej się odwraca. Sztuczna inteligencja, robotyka, technologie kosmiczne, nowe materiały, biotechnologia czy rozwiązania kwantowe, rozwijane przede wszystkim z myślą o rynku cywilnym, stają się jednocześnie ważnymi elementami bezpieczeństwa i obronności państwa. Granica między technologią cywilną a wojskową staje się przez to coraz mniej wyraźna.
Współczesne siły zbrojne nie mogą już opierać swojego rozwoju wyłącznie na rozwiązaniach powstających w tradycyjnym przemyśle obronnym. Tempo rozwoju technologicznego sprawia, że innowacja potrzebna wojsku może powstać na politechnice, uniwersytecie, w instytucie badawczym, start–upie albo przedsiębiorstwie, które nigdy wcześniej nie współpracowało z sektorem obronnym. Wyzwaniem jest więc nie tylko stworzenie nowej technologii. Równie ważna staje się zdolność państwa do jej dostrzeżenia, sprawdzenia i szybkiego wykorzystania.

Tę rzeczywistość dobrze opisuje pojęcie dual-use – podwójnego zastosowania. Obejmuje ono wiedzę, technologie, produkty i usługi, które mogą być wykorzystywane zarówno do celów cywilnych, jak i wojskowych. Nie oznacza to przy tym, że technologia musi od początku powstawać z myślą o obronności. Zespół naukowy pracujący nad algorytmami analizy dużych zbiorów danych może szukać ich zastosowania w medycynie, przemyśle czy ochronie środowiska. Te same kompetencje mogą jednak wspierać analizę danych istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa. Technologie satelitarne wykorzystywane do obserwacji upraw, zmian klimatu czy infrastruktury mogą równocześnie wspierać rozpoznanie. Roboty autonomiczne rozwijane dla przemysłu mogą znaleźć zastosowanie w logistyce wojskowej szczególnie tam, gdzie wysłanie człowieka wiązałoby się z dużym ryzykiem.
Podobnych przykładów jest znacznie więcej. Dotyczą sztucznej inteligencji, łączności, sensorów, systemów autonomicznych i bezzałogowych, cyberbezpieczeństwa, technologii kwantowych, zaawansowanych materiałów, energetyki, biotechnologii czy produkcji cyfrowej. Łączy je jedno: coraz częściej o przewadze decyduje nie to, kto stworzył technologię wyłącznie na potrzeby wojska, lecz kto potrafił odpowiednio wcześnie dostrzec jej potencjał i szybko przekształcić go w realną zdolność.
W świecie szybkiego rozwoju technologii samo posiadanie wiedzy nie wystarcza. Coraz większego znaczenia nabiera czas potrzebny do przejścia od pomysłu i badań do prototypu, testów, produkcji oraz praktycznego zastosowania. Ma to szczególne znaczenie w obronności. Technologia, która odpowiada na potrzebę zidentyfikowaną dzisiaj, ale trafia do użytkownika po wielu latach, może w chwili wdrożenia odpowiadać już na zupełnie inne środowisko technologiczne i operacyjne. Dlatego jednym z najważniejszych wyzwań staje się skracanie drogi między laboratorium a użytkownikiem.
Wymaga to współpracy kilku środowisk, które często funkcjonują według odmiennych zasad. Naukowiec myśli kategoriami problemu badawczego i poszerzania granic wiedzy. Przedsiębiorca musi brać pod uwagę możliwość stworzenia produktu i jego skalowania. Wojsko definiuje potrzeby przez pryzmat efektu, jaki musi osiągnąć w określonych warunkach. Państwo z kolei powinno stworzyć przestrzeń, w której te perspektywy mogą się spotkać. Kluczowa staje się więc nie tylko technologia, lecz także system przepływu wiedzy.
Wojsko powinno potrafić precyzyjnie określić problem i oczekiwany efekt. Środowisko naukowe i technologiczne powinno mieć możliwość zaproponowania rozwiązania. Przemysł musi być zdolny, żeby przekształcić je w produkt i – jeśli zajdzie taka potrzeba – produkować go na odpowiednią skalę. A użytkownik wojskowy powinien możliwie szybko zweryfikować rozwiązanie w warunkach zbliżonych do rzeczywistych i przekazać informację zwrotną jego twórcom. W ten sposób powstaje cykl, w którym wiedza, doświadczenie i technologia mogą być stale doskonalone. W tym modelu szczególne miejsce zajmuje nauka.
Polska dysponuje rozbudowanym środowiskiem akademickim i badawczym. W laboratoriach uczelni, instytutów Polskiej Akademii Nauk i innych jednostek naukowych są rozwijane technologie o potencjale wykraczającym daleko poza obszar, dla którego pierwotnie zostały stworzone. Dlatego jednym z pytań, które powinniśmy dziś postawić, jest: jak sprawić, by naukowiec pracujący nad algorytmem, sensorem, nowym materiałem, źródłem energii czy rozwiązaniem biotechnologicznym wiedział, że rezultat jego badań może mieć znaczenie również dla bezpieczeństwa państwa? Nie chodzi przy tym o oczekiwanie, że środowisko naukowe będzie samodzielnie rozpoznawało potrzeby sił zbrojnych. To państwo i wojsko powinny umieć je komunikować oraz tworzyć warunki do spotkania ludzi reprezentujących różne dziedziny wiedzy.
Potrzebne są interdyscyplinarne zespoły łączące naukowców, inżynierów, przedsiębiorców i użytkowników wojskowych. Potrzebne są mechanizmy pozwalające szybko testować obiecujące technologie, a najlepszym z nich zapewnić dalszy rozwój. Ważne jest także tworzenie przyjaznych warunków prawnych i finansowych, wspieranie komercjalizacji wyników badań, mentoring oraz korzystanie z możliwości współpracy międzynarodowej, w tym inicjatyw rozwijanych w ramach NATO i Unii Europejskiej.
Nie każda obiecująca technologia stanie się przełomem. W innowacjach niepowodzenie jest naturalną częścią procesu. Dlatego system powinien pozwalać szybko rozwijać rozwiązania rokujące, a także równie szybko rezygnować z tych, które w praktyce nie spełniają oczekiwań.
Rozwój technologii dual-use może rodzić pytanie o granice współpracy świata nauki z sektorem bezpieczeństwa. Warto więc powiedzieć jasno: „nauka dla obronności” nie oznacza militaryzacji nauki. Nie chodzi o podporządkowanie uczelni czy instytutów badawczych potrzebom wojska ani o zmianę podstawowej misji nauki. Chodzi o dostrzeżenie, że bezpieczeństwo państwa jest jednym z obszarów, w których wiedza naukowa może znajdować praktyczne zastosowanie. Relacja ta powinna być przy tym dwukierunkowa.
Bezpieczeństwo i technologia
Jak MON wspiera innowacje?
Badania prowadzone dla potrzeb cywilnych mogą wzmacniać zdolności obronne. Jednocześnie ambitne problemy technologiczne formułowane przez sektor bezpieczeństwa mogą stymulować badania, rozwój przedsiębiorstw, powstawanie nowych produktów oraz budowanie kompetencji, które następnie znajdą zastosowanie również na rynku cywilnym. To właśnie w tej dwukierunkowości tkwi jedna z największych wartości technologii podwójnego zastosowania.
Znaczenie dual-use wykracza poza pojedyncze projekty badawcze i konkretne systemy wykorzystywane przez siły zbrojne. Systematyczny rozwój własnych kompetencji technologicznych, połączony ze zdolnością przemysłu do zwiększenia skali produkcji w sytuacji kryzysu lub wojny, staje się jednym z fundamentów współczesnej suwerenności państwa. Państwo, które nie potrafi rozwijać, adaptować i produkować kluczowych technologii, staje się zależne od decyzji, możliwości produkcyjnych i łańcuchów dostaw znajdujących się poza jego kontrolą. Dlatego technologie podwójnego zastosowania nie powinny być traktowane jako wąski segment polityki obronnej. Są częścią znacznie większego ekosystemu, w którym spotykają się bezpieczeństwo, nauka, przemysł i gospodarka.
Dla Polski oznacza to konieczność możliwie pełnego wykorzystania potencjału krajowego systemu nauki, przedsiębiorstw technologicznych i start-upów. Siły Zbrojne RP muszą być jednocześnie zdolne do szybkiego pozyskiwania i adaptowania rozwiązań rozwijanych poza tradycyjnym przemysłem obronnym. Nie zastąpi to przemysłu zbrojeniowego. Może za to znacząco poszerzyć środowisko, z którego polska obronność czerpie wiedzę, pomysły i technologie. Właśnie dlatego pojęcie dual-use warto rozumieć szerzej niż tylko jako możliwość wojskowego wykorzystania cywilnej technologii.
Dobrze zaprojektowany system współpracy nauki, państwa, sił zbrojnych i gospodarki może zapewniać podwójny zwrot z inwestycji publicznych. Z jednej strony zwiększa bezpieczeństwo państwa i zdolność jego obrony. Z drugiej – rozwija wiedzę, kompetencje, przedsiębiorstwa i technologie wzmacniające konkurencyjność gospodarki.
W czasach, w których przewaga coraz częściej rodzi się z połączenia wiedzy, technologii i szybkości działania, potencjał naukowy państwa staje się więc również częścią jego potencjału strategicznego. Nauka nie musi być nauką „wojskową”, by służyć obronności. Czasem wystarczy stworzyć warunki, w których państwo potrafi dostrzec jej potencjał, naukowcy rozumieją stojące przed nim wyzwania, a droga od odkrycia do praktycznego zastosowania jest wystarczająco krótka.
Bo współczesne bezpieczeństwo zaczyna się nie tylko na poligonie i w fabryce zbrojeniowej. Coraz częściej zaczyna się także w laboratorium.
gen. bryg. Grzegorz Potrzuski (Sztab Generalny Wojska Polskiego) jest szefem Zarządu Planowania i Programowania Rozwoju Sił Zbrojnych – P5 SG WP. Odpowiada za programowanie wieloletniego rozwoju Sił Zbrojnych RP, definiowanie kierunków rozwoju ich zdolności operacyjnych oraz koordynację udziału Polski w procesach planowania obronnego NATO i rozwoju zdolności obronnych UE. W dotychczasowej służbie zajmował stanowiska dowódcze i sztabowe związane przede wszystkim z wojskami rakietowymi i artylerią. Był m.in. dowódcą 23. Śląskiego Pułku Artylerii, szefem Wojsk Rakietowych i Artylerii 18. Dywizji Zmechanizowanej, szefem sztabu 18. DZ, dowódcą Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Afganistanie, a bezpośrednio przed objęciem stanowiska w SG WP – szefem Zarządu Wojsk Rakietowych i Artylerii w DGRSZ.
Technologie militarne

Technologie podwójnego zastosowania mogą jednocześnie wzmacniać bezpieczeństwo państwa i konkurencyjność gospodarki.