Ospa prawdziwa przez długi czas prawdopodobnie nie przypominała choroby, która w XX wieku zabiła 300 milionów ludzi. Analiza DNA wirusa odnalezionego w chilijskich mumiiach pokazuje, że przez stulecia stopniowo zmieniał on swój materiał genetyczny i paradoksalnie nie stawał się przy tym bardziej złożony. To samo badanie dostarcza także pierwszego bezpośredniego dowodu, że ospa dotarła do obu Ameryk wraz z Europejczykami

Ospa prawdziwa należy do nielicznych chorób, które odcisnęły piętno na historii całej ludzkości. Przez tysiące lat wywoływała kolejne epidemie, aż do 1980 roku, gdy Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła jej całkowite wyeliminowanie. Pod koniec XVIII wieku Edward Jenner, twórca pierwszej szczepionki przeciw ospie, nazwał ją „najstraszniejszą plagą rodzaju ludzkiego”. W samym XX wieku pochłonęła około 300 milionów istnień.

Mogłoby się więc wydawać, że historia tego patogenu jest dobrze poznana. Tymczasem nadal nie wiadomo, od jakiego gatunku zwierząt pochodził ani kiedy po raz pierwszy zaczął zakażać ludzi. Przez lata badacze próbowali odtworzyć jego dzieje na podstawie opisów historycznych i zmian widocznych na mumiach. Dziś coraz większą rolę odgrywa paleogenetyka, czyli analiza materiału genetycznego zachowanego w dawnych szczątkach.

To właśnie ona doprowadziła do nieoczekiwanego odkrycia. Zespół badaczy analizował szczątki dwóch osób pochowanych na północy dzisiejszego Chile między końcem XV a początkiem XVII wieku. Chciał ustalić, jakie bakterie i wirusy zachowały się w materiale genetycznym kości. „Ospa prawdziwa w ogóle nie była na liście chorób, których się spodziewaliśmy” – mówi Constanza de la Fuente Castro, antropolożka biologiczna z Uniwersytetu Chilijskiego i współautorka badania, cytowana przez Nature.

Ewolucja przez utratę genów

Samo odnalezienie DNA ospy sprzed około 500 lat było ważnym odkryciem. Jeszcze większe znaczenie miało porównanie go z kilkoma dawnymi genomami z Europy. Okazało się, że najstarsze znane odmiany wirusa miały więcej aktywnych genów niż te krążące kilka stuleci później. Z biegiem czasu część z nich przestawała działać lub całkowicie znikała.

„Z naszych szacunków wynika, że wirus tracił średnio jeden lub dwa geny na stulecie” – mówił dziennikowi „The New York Times” Shigeki Nakagome, genetyk z Trinity College Dublin i współautor publikacji opublikowanej w Science.

Na pierwszy rzut oka wydaje się to paradoksalne. Intuicja podpowiada, że bardziej niebezpieczny patogen powinien zyskiwać nowe cechy i stawać się coraz bardziej złożony. Zdaniem autorów badania mogło być odwrotnie. Utrata części genów mogła ułatwiać ospie przystosowanie do organizmu człowieka, zwiększając skuteczność namnażania i przenoszenia się między ludźmi.

Wyniki prowadzą również do innej hipotezy. Najstarsze odmiany ospy mogły być mniej zjadliwe niż te znane z czasów nowożytnych. Hendrik Poinar z McMaster University zwraca uwagę, że z okresu, z którego pochodzą najstarsze europejskie genomy wirusa, nie zachowały się opisy wielkich epidemii w północnej Europie. Niewykluczone więc, że zakażenia częściej kończyły się przeżyciem i pozostawiały trwałą odporność.

DNA potwierdza drogę ospy

Badanie pomaga również rozstrzygnąć wieloletni spór historyków. Od dawna przypuszczano, że ospa dotarła do obu Ameryk wraz z Europejczykami po wyprawach Krzysztofa Kolumba. Dotąd brakowało jednak bezpośredniego dowodu genetycznego.

Analiza materiału z Chile wykazała, że tamtejszy szczep był blisko spokrewniony z odmianami krążącymi wcześniej w Europie.  „To odkrycie po raz pierwszy dostarcza genetycznego potwierdzenia, że ospa trafiła do obu Ameryk w okresie kolonialnym” – stwierdza Nakagome.

Dla rdzennych mieszkańców obu Ameryk skutki były katastrofalne. Nie mieli wcześniejszego kontaktu z wirusem, a więc również odporności. Epidemie zbiegły się ponadto z okresem wojen, głodu, przymusowej pracy i rozpadu dawnych struktur społecznych, co dodatkowo zwiększyło liczbę ofiar.

Historia nadal nie jest kompletna

Badacze podkreślają, że historia ospy wciąż zawiera wiele białych plam. Dotychczas udało się odczytać zaledwie kilka dawnych genomów, a niemal wszystkie pochodzą z Europy. Nadal nie wiadomo, jak przebiegała ewolucja wirusa w Afryce i Azji ani kiedy pojawiły się odmiany odpowiedzialne za największe epidemie.

Odkrycie z Chile pokazuje jednak, że analiza dawnego DNA potrafi zmienić nasze rozumienie historii chorób. Jeszcze do niedawna ospę postrzegano jako patogen, który od zawsze był jednym z najgroźniejszych zabójców ludzkości. Coraz więcej wskazuje jednak na to, że także ona przechodziła długą ewolucję. Zanim stała się chorobą odpowiedzialną za wielkie epidemie nowożytności, przez stulecia stopniowo przystosowywała się do swojego gospodarza – paradoksalnie, tracąc część własnych genów.

Źródła

Constanza de la Fuente Castro i in., Ancient variola virus genomes reveal the early evolution and spread of smallpox in the Americas, Science (2026). 

Carl Zimmer, „Ancient Smallpox DNA Is Rewriting the History of One of Humanity’s Greatest Scourges”, The New York Times, 30 lipca 2026. 

Freda Kreier, „How smallpox reached the Americas: first genomic evidence points to Europeans”, Nature, 30 lipca 2026. 

Andrew Paul, „Chilean mummies prove Europeans brought smallpox to the Americas”, Popular Science, 30 lipca 2026. 

• Nauki medyczne