Dobry doktorat wymaga nie tylko zdolnego doktoranta. Potrzebni są także zaangażowany promotor, pieniądze na badania i instytucja, która jasno określa prawa oraz obowiązki młodego naukowca – mówi prof. Bogumiła Kaniewska, rektorka Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i przewodnicząca Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich.

Academia: Co dziś właściwie gwarantuje stopień doktora?

Prof. Bogumiła Kaniewska: Naprawdę? Niczego nie gwarantuje. Stopień doktora nie daje żadnych gwarancji. Oczywiście stwarza pewne, ważne szanse, na przykład na zatrudnienie na uczelni lub w instytucie badawczym. Rozpoczęcie kształcenia w szkole doktorskiej nie oznacza jednak automatycznie, że po jego zakończeniu doktor znajdzie pracę na uczelni czy w instytucie. Trudno więc mówić, że doktorat cokolwiek gwarantuje, poza wiedzą i wykształceniem na poziomie wyższym niż magisterskie.

W ostatnich kilkunastu miesiącach głośno było o doktoratach budzących poważne wątpliwości, a nawet o zarzutach kupowania stopni naukowych. Czy to odosobnione przypadki, czy raczej objaw słabości systemu?

Jakości doktoratów powinien pilnować cały system, w którym przewidziana została rola  promotora, są recenzenci, a na końcu rozprawę zatwierdza rada dyscypliny. Ten mechanizm powinien działać. Nie zawsze działa i dlatego musimy zadbać o poprawę jego funkcjonowania, czasem zawodzi czynnik ludzki. A zatem: nawet jeśli zdarzają się odosobnione przypadki, każdy z nich powinien skłaniać nas do refleksji, co zawiodło.  Dodatkowym problemem jest dziś także sztuczna inteligencja i pytanie, w jakim stopniu może być ona narzędziem wspierającym osobę piszącą doktorat. 

Teoretycznie doktoraty powinny być równoważne, ale sądzę, że duże znaczenie ma tu do odegrania uczelnia czy instytut,  poziom dyscypliny reprezentowany przez konkretną instytucję. Powinny na nią wskazywać wyniki ewaluacji, ale tu mamy jeszcze sporo do zrobienia – aktualnie obowiązująca niekoniecznie pokazuje rzeczywisty poziom badań (ujmując rzecz dość delikatnie).

Nikt nie wierzy w to, że wszystkie doktoraty reprezentują ten sam poziom. Są doktoraty dostateczne, dobre i bardzo dobre, są też wybitne. Są promotorzy znakomici i po prostu przeciętni. Poziom przygotowania doktorów jest więc bardzo zróżnicowany. W tym zróżnicowaniu jednak trzeba zachować odpowiedni poziom, poziom oryginalnej, odkrywczej  pracy naukowej.

Niezwykle ważną rolę odgrywa w tym procesie  promotor – opiekun naukowy, który powinien być obecny na każdym etapie powstawania rozprawy: weryfikować obserwacje doktoranta, jego eksperymenty, badania i lektury, a także tekst rozprawy czy cyklu artykułów, które się na nią składają.  Pomagać na każdym kroku, ucząc samodzielności. Na kolejnym etapie pojawiają się recenzenci, od których wymaga się precyzji i rzetelności. O uczciwości nie będę nawet mówić, bo jest to założenie więcej niż oczywiste.

Gdzie te elementy najczęściej zawodzą? Szkoły doktorskie miały przecież podnieść jakość kształcenia.

System, jak to system, nigdy doskonały nie będzie – ale jego funkcjonowanie może być lepsze lub gorsze. Dziś jednym z problemów jest przeciążenie pracowników naukowych. Kolejnym – finansowanie. Brakuje pieniędzy na badania doktorantów, wyjazdy czy pracę w laboratoriach.

Doktoranci, podobnie jak studenci i pracownicy naukowi – nie tylko młodzi – często podejmują dodatkowe zajęcia, żeby się utrzymać. Trudniej im wtedy skupić się na doktoracie.

Pamiętajmy, że mówimy o ludziach, którzy wchodzą w dorosłe życie, zakładają rodziny, mają małe dzieci i żyją w ciągłym napięciu, bo stypendium doktoranckie nie wystarcza na życie. Mają ambicje, ale muszą również opłacać rachunki. Czynnik finansowy z pewnością wpływa więc na jakość doktoratów.

Zdarzają się także przypadki zwyczajnej nierzetelności. Nie demonizowałabym jednak tego zjawiska. W każdym zawodzie są osoby, które nie wywiązują się ze swoich obowiązków tak, jak powinny, albo nie przestrzegają standardów etycznych. W świecie nauki również się to zdarza.

Jeśli chodzi o szkoły doktorskie, wydaje mi się, że nie przyniosły one spodziewanej wielkiej zmiany. Nie widzę zasadniczej różnicy między dawnymi studiami doktoranckimi a szkołami doktorskimi. W założeniu miała to być odrębna, lepsza ścieżka kształcenia. Szkoły doktorskie z pewnością stały się bardziej międzynarodowe. Znowu jednak: im większa uczelnia, tym lepsze ma warunki i tym więcej może zaoferować doktorantom. Na największych uczelniach postęp jest widoczny, mniejsze zmagają się z większymi problemami.

Jak powinna wyglądać relacja między doktorantem a promotorem? I jaka jest w tym rola instytucji? 

Zdecydowanie jestem za modelem indywidualnego kształcenia w schemacie mistrz- uczeń.To nie może być – przepraszam za nieładne określenie – masowy wychów. Jeden promotor nie jest w stanie poświęcić należytej uwagi dziesięciu doktorantom naraz. Potrzebna jest pomoc w organizacji badań, wsparcie w zajęciach dydaktycznych, podpowiadanie tropów bibliograficznych, nazwisk czy czasopism, do których warto zajrzeć. 

Rolą instytucji jest właściwe ułożenie tych relacji. Powinna na przykład pilnować, ilu doktorantów ma pod opieką jeden promotor,  zapewniać im dostęp do infrastruktury badawczej. W naukach ścisłych, żeby napisać doktorat, trzeba przecież mieć dostęp do aparatury i laboratoriów, w humanistycznych do baz danych, bibliotek, archiwów etc. Musi być zatem jasne, skąd doktorant i promotor mogą pozyskać pieniądze na badania.

Sama byłam mojej uczelni w pierwszym roczniku doktoranckim. Śmialiśmy się wtedy – i wiem, że doktoranci do dziś tak mówią – że doktorant to trochę ni pies, ni wydra: trochę pracownik, trochę student. Kiedy instytucji wygodniej jest traktować go jak studenta, jest studentem. Kiedy wygodniej uznać go za pracownika, okazuje się pracownikiem.

Tymczasem doktorant powinien mieć jasno określone prawa i procedury, dostęp do infrastruktury badawczej oraz świadomość swoich uprawnień. Jeżeli współpraca z promotorem się nie układa, powinien mieć możliwość zmiany promotora i wiedzieć, do kogo może zwrócić się o pomoc. O to powinna zadbać instytucja.

Czy doktorat staje się trochę „nowym magistrem”? W niektórych dziedzinach bywa traktowany jako kolejny sposób na wyróżnienie się na rynku pracy lub w debacie publicznej. Czy nie tworzy to presji na uczelnie, by przyznawały więcej doktoratów kosztem ich jakości?

Trochę tak jest. Znaczenie doktoratu rzeczywiście się zmieniło. Może nie aż tak bardzo, żeby zastąpił magisterium, ale kształcenie doktorskie stało się bardziej masowe.

Jednocześnie w 2018 roku, kiedy weszła w życie tak zwana ustawa Gowina, pojawił się bardzo pożyteczny przepis mówiący, że każdy doktorant musi otrzymywać stypendium. W rezultacie liczba doktorantów zdecydowanie spadła, ponieważ uczelni nie było stać na wypłacanie stypendiów dużej grupie osób. Wcześniej część  otrzymywała stypendia, a część nie. Dziś każdy doktorant ma stypendium – niezbyt wysokie, zwłaszcza na pierwszym etapie, ale jednak je otrzymuje.

Drugim regulatorem jest rynek pracy. W niektórych dyscyplinach posiadanie doktoratu nie jest atrakcyjne. Na naszej uczelni zdarzało się, że na studia doktoranckie z informatyki nie zgłaszał się nikt albo zgłaszała się jedna osoba. Oferta pracy poza uczelnią była tak ciekawa (również finansowo), że młodym ludziom po prostu nie opłacało się prowadzenie badań i pisanie doktoratu.

Inaczej wygląda to w naukach humanistycznych i społecznych, gdzie mamy zwykle bardzo dużo chętnych do szkół doktorskich. W tych dziedzinach stopień doktora rzeczywiście ma pewien prestiż i może pomagać w zdobyciu pracy. Czasem wracają też na uczelnię absolwenci, którzy mają już całkiem duży dorobek zawodowy, ale chcą zrealizować swoje ambicje czy pasje.

Po wprowadzeniu systemu bolońskiego obserwujemy też coraz większą liczbę absolwentów studiów licencjackich, którzy nie podejmują studiów magisterskich. Kończą edukację na licencjacie albo rozpoczynają kolejne studia pierwszego stopnia, poszerzając w ten sposób wiedzę. Nie jest więc tak, że każdy człowiek z wyższym wykształceniem ma dziś tytuł magistra. Do tego w ostatnich latach obserwujemy odchodzenie od przywiązywania tak dużej wagi do stopni na rzecz praktyki, umiejętności i tego, czego można nauczyć się samodzielnie. Część osób wraca na uczelnię dopiero później. Nie ma przecież limitu wieku i nie jest już tak, że na studiach spotykamy wyłącznie bardzo młodych ludzi.

Przed masowym przyznawaniem doktoratów mamy zresztą jeszcze jedną zaporę: finansową. Uczelni zwyczajnie nie stać na wypłacanie stypendiów tysiącom doktorantów. Chyba że przychodziliby oni z własnymi projektami. To byłby już raj, Arkadia: tysiąc doktorantów, każdy z projektem, w ramach którego prowadzi badania i wypłaca sobie stypendium, a przy okazji dostarcza uczelni punktów w słynnym algorytmie.

Czyli większość doktorantów jest dla uczelni prestiżowym atutem, ale finansowo trzeba do nich dokładać?

Oczywiście. Żadna szanująca się uczelnia, która ma prawo do nadawania stopni doktora, nie rezygnuje jednak z kształcenia doktorantów. W ten sposób wychowujemy kolejne pokolenia naukowców. Pamiętajmy, że polska nauka się starzeje. Na uczelniach stopniowo rośnie średni wiek pracowników. Na moim uniwersytecie naukowcy mają średnio około 50 lat. 

Dlatego kształcenie doktorantów naprawdę musi być priorytetem, zwłaszcza dla większych uczelni o ugruntowanej pozycji i długich tradycjach, które zatrudniają także prawdziwych mistrzów.

Jak zatem zbudować system, który rzeczywiście promuje jakość doktoratów? I co można zrobić już teraz, bez czekania na znaczący wzrost finansowania nauki?

Przede wszystkim opieka promotorska nad doktorantem powinna być indywidualna i oparta – jak powiedziałam – na relacji mistrz–uczeń.

Druga sprawa to zapewnienie doktorantom warunków do prowadzenia badań. Nie jest to łatwe. Jeśli chcemy, a powinniśmy,  wymagać od doktorantów odbywania staży zagranicznych, musimy mieć pieniądze, żeby za te staże zapłacić. Nie można oczekiwać od doktoranta, że sfinansuje je sam. To samo dotyczy udziału w krajowych i zagranicznych konferencjach.

Potrzebne są również środki przeznaczone specjalnie na badania doktorantów. Wiele uczelni stosuje już takie rozwiązania. Coraz częściej oferują pieniądze na rozpoczęcie badań lub stworzenie zespołu, tak zwane fundusze zalążkowe, znane jako “seed money”.

Bardzo ważne jest także, żeby doktoranci pracowali w zespołach badawczych i mogli pełnić w nich różne role: współautora, współwykonawcy eksperymentu czy recenzenta cudzej pracy. Dzięki temu nabierają dystansu do własnych badań. Nic nie działa tak dobrze jak spojrzenie na pracę innej osoby, dostrzeżenie jej błędów i zalet, a następnie odniesienie tych obserwacji do własnej pracy.

Staram się myśleć pragmatycznie. W 2027 roku nie wydarzy się nagle cud, jeśli chodzi o finansowanie nauki. Powinniśmy myśleć nie tylko o doktorantach, lecz także o osobach odbywających staże podoktorskie. Na naszym uniwersytecie, w ramach programu Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza, zaczęliśmy tworzyć rozwiązania dla zdolnych młodych doktorów, którzy nie mają jeszcze etatu, ale mogą zdobyć grant. To może być układ korzystny dla obu stron. Postdok przychodzi na uczelnię z projektem. Uczelnia otrzymuje pieniądze i punkty, a on zyskuje zatrudnienie przy realizacji projektu.

Między ukończeniem szkoły doktorskiej a zdobyciem takiego projektu musi jednak istnieć sposób finansowania tej osoby. Człowiek potrzebuje czasu na przygotowanie wniosku grantowego, a w międzyczasie musi przecież za coś jeść i gdzieś mieszkać. Sytuacja osób na stażach podoktorskich powinna więc zostać objęta systemowym wsparciem, jeśli poważnie myślimy o kształceniu młodych naukowców.

Po protestach naukowców budżet NCN nieco wzrósł, ale do postulowanego poziomu finansowania nauki, wynoszącego 3 proc. PKB, nadal jest daleko. Reforma kształcenia doktorantów znajduje się zapewne jeszcze niżej na liście priorytetów rządu. 

Dlaczego powinna znaleźć się wyżej?

Dlatego, że bez rozwoju polskiej nauki, polskich innowacji i technologii będziemy wiecznymi klientami supermarketu o nazwie „nowe technologie”. Będziemy chodzić po tym supermarkecie i kupować nowe rzeczy, a kiedy się zepsują, okaże się, że nie ma serwisu albo że jest tak drogi, iż nie będzie nas na niego stać. Każdy z nas zetknął się kiedyś z czymś takim w gospodarstwie domowym albo w przypadku urządzeń elektronicznych.

Dobrze byłoby uniknąć tego w skali całego państwa – mieć własne technologie i nie być uzależnionym od innych. Co więcej, powinniśmy również wystawiać własne towary w tym supermarkecie, po którym chodzą inni. Wtedy znajdziemy się w zupełnie innej pozycji.

Przypomnijmy sobie, co działo się podczas pandemii, kiedy nagle drożały różne towary, a brakowało części elektronicznych i samochodów. Dlaczego? Ponieważ produkcja i technologie były uzależnione od zewnętrznych dostawców. Takie uzależnienie na dłuższą metę jest niewygodne, nieekonomiczne, a w dzisiejszych czasach także niebezpieczne.

Mamy naprawdę dobrych naukowców, dobre uczelnie i dobre instytuty badawcze. Cieszymy się dużym uznaniem za granicą. Często słyszę od koleżanek i kolegów z zagranicy: „Polska nauka zrobiła niesłychany postęp, dużo robicie”. Działamy na uniwersytetach europejskich i jesteśmy tam bardzo dobrze przyjmowani. Może powinniśmy być lepiej przyjmowani we własnym kraju.

Prof. Bogumiła Kaniewska – literaturoznawczyni, polonistka i tłumaczka, profesor nauk humanistycznych. Zajmuje się przede wszystkim literaturą XX wieku, teorią literatury i przekładu oraz literaturą dla dzieci. Z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest związana jako badaczka i wykładowczyni. Była dziekanem Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej oraz prorektorką ds. studenckich, a od 2020 roku jest rektorką UAM. W 2024 roku została wybrana na przewodniczącą Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich na kadencję 2024–2028.

• Bogumiła Kaniewska
• doktorat
• KRASP
• Polityka naukowa
• promotor
• stypendia doktoranckie
• szkoły doktorskie
• UAM