Wyobraźmy sobie pokój, w którym meble ustawiono podobnie jak w mieszkaniu z naszego dzieciństwa, albo korytarz, który zakręca tak samo jak w dawnej szkole. Takie podobieństwo może wywołać poczucie znajomości, choć samo miejsce jest dla nas nowe. Zgodnie z teorią konfliktu poznawczego struktury związane z pamięcią podpowiadają wówczas: znam to. „Z jednej strony mamy więc poczucie znajomości, a z drugiej strony wiedzę, że to coś nowego” – mówi Marta Chrustowicz, doktorantka w Instytucie Psychologii PAN. Déjà vu powstaje, gdy dostrzegamy tę sprzeczność.

Naukowcy wiążą to doświadczenie z aktywnością płatów skroniowych i struktur uczestniczących w procesach pamięciowych, w tym hipokampa. Badają je między innymi za pomocą pomiarów natlenowania krwi w mózgu oraz EEG, które rejestruje jego aktywność elektryczną. Ustalenie, jakie obszary są zaangażowane, nie wyjaśnia jednak całego mechanizmu.

Wrażenie déjà vu zwykle ustępuje po kilku sekundach. W przywołanej przez Martę Chrustowicz metaanalizie około 70 proc. badanych wskazywało właśnie taki czas jego trwania. „Z jednej strony możemy powiedzieć, że zawodzi nas pamięć, ale z drugiej mamy świetny system kontroli, wykrywania tych błędów” – mówi badaczka. Badanie déjà vu może więc pomóc zrozumieć, jak sprawdzamy wiarygodność własnej pamięci. W codziennych sytuacjach zwykle przyjmujemy poczucie znajomości bez zastanowienia: rozpoznajemy twarz, ulicę czy wnętrze i idziemy dalej. Déjà vu daje badaczom okazję, by przyjrzeć się chwili, w której zaczynamy wątpić we własne rozpoznanie.

O tym, co dzieje się podczas déjà vu, jak naukowcy badają to krótkie doświadczenie i dlaczego najczęściej zgłaszają je młodzi ludzie, Marta Chrustowicz z Instytutu Psychologii PAN opowiada Weronice Puszkar w podcaście „O co chodzi z tą nauką?”. Partnerem podcastu jest Polska Akademia Nauk. Najnowszego odcinka można posłuchać tutaj.

Artykuł Déjà vu: konflikt między pamięcią a rzeczywistością pochodzi z serwisu Academia PAN.

Academia: Skąd bierze się dzisiejsze zainteresowanie Rzymem i jego dziedzictwem?

Prof. Edward J. Watts: Zacznijmy od polityki. Rzym jest świetny, jeśli chcemy opowiedzieć właściwie dowolną historię. Mamy przecież dwa tysiące lat jego dziejów. Szukamy przykładu epidemii? Znajdziemy co najmniej pięć różnych momentów, w których Rzymianie musieli sobie z nią radzić. Czasem robili to dobrze, czasem przeciętnie, a czasem katastrofalnie. Chcemy porozmawiać o wielkich falach migracji? Proszę bardzo. Rzym bywał w ich przyjmowaniu bardzo skuteczny, ale popełniał też poważne błędy. To prawdziwa kopalnia argumentów. Jeśli polityk chce przekonać ludzi do jakiejś tezy o współczesnym świecie, niemal zawsze znajdzie odpowiedni przykład w historii Rzymu.

Jest też drugi, bardziej współczesny powód tej fascynacji. Chodzi o stoicyzm, który stał się szczególnie popularny w środowiskach technologicznych. Żyjemy w świecie, który wielu ludziom wydaje się wymykać spod kontroli. Pracują bardzo ciężko, a jednocześnie zastanawiają się, po co właściwie to robią. Praca nie daje im satysfakcji, a czasami nawet odpowiedniego wynagrodzenia. Dlaczego więc mamy się zaharowywać dla czegoś, w czym nie widzimy sensu? Stoicyzm podpowiada, że spełnienie można znaleźć w samym wykonywaniu zadania. Robisz to, co do ciebie należy, robisz to dobrze i nie zamartwiasz się konsekwencjami, na które nie masz wpływu. Pomyślmy o ludziach pracujących nad sztuczną inteligencją. W pewnym sensie uczą maszyny, jak ich zastąpić. Mogą oczywiście zastanawiać się, co właściwie robią ludzkości i kto na tym wszystkim skorzysta. Stoicyzm daje im jednak wygodną odpowiedź: przyszłość nie zależy ode mnie, nie mam wpływu na konsekwencje swojej pracy. Mogę kontrolować jedynie siebie i to, jak wykonuję swoje obowiązki.

To bardzo charakterystyczne dla naszych czasów. W innych epokach ludzie mieli inne zmartwienia. Dziś ten fragment rzymskiego dziedzictwa odpowiada na nasze współczesne niepokoje.

W swojej książce śledzi pan historię Rzymian od wczesnej epoki żelaza aż po upadek Konstantynopola. Co najbardziej pana zaskoczyło w tym, jak zmieniało się znaczenie słowa „Rzymianin”?

Najbardziej zdumiewa mnie to, że przez cały ten czas jedna rzecz pozostawała niezmienna: znaczenie obywatelstwa. Dla Rzymianina bycie obywatelem oznaczało, że państwo jest także jego własnością. Jego rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, a w końcu osiemdziesiąt pokoleń ludzi przed nim budowało je i próbowało uczynić lepszym. On je odziedziczył i miał obowiązek przekazać je następnemu pokoleniu w jeszcze lepszym stanie. To niezwykły sposób myślenia. Rzymianie potrafili podczas politycznych dyskusji przywoływać ludzi żyjących tysiąc lat wcześniej i mówić: „My zrobiliśmy to w taki sposób. Wy macie obowiązek uszanować nasze osiągnięcia i je rozwijać”.

Wszystko inne się zmieniało. Rzym zaczynał jako niewielka osada na wzgórzach Italii. Ludzie mówili po łacinie i czcili pogańskich bogów. Pod koniec tej historii centrum państwa znajdowało się daleko na wschodzie, w Konstantynopolu. Jego mieszkańcy mówili po grecku i byli chrześcijanami. Sam Rzym nie odgrywał już większej roli. Kiedy w 1204 roku krzyżowcy zdobywali Konstantynopol, ludzie zaczynali już korzystać z prochu. Ktoś żyjący w VIII wieku przed naszą erą nie byłby w stanie wyobrazić sobie tego świata. A jednak mieszkańcy Konstantynopola wciąż czuli, że należą do tej samej wspólnoty.

Jak można zmienić właściwie wszystko w społeczeństwie, a mimo to zachować przekonanie, że uczestniczy się w tym samym przedsięwzięciu? Moim zdaniem odpowiedź tkwi właśnie w obywatelstwie – w poczuciu, że to państwo należy do nas i że jesteśmy odpowiedzialni za jego przyszłość.

Kiedy jednak oglądamy Rzymian w filmach, zwykle widzimy ludzi w togach, mówiących z brytyjskim akcentem, którzy od czasu do czasu dźgają się nożami. W tle obowiązkowo pojawiają się marmurowe kolumny i winogrona. Jak bardzo ten obraz różni się od rzeczywistości?

Początki Rzymu były bardzo skromne. Ot, kilka glinianych chat na Palatynie. Nic szczególnie imponującego. Co ciekawe, sami Rzymianie chcieli o tym pamiętać. Przez stulecia dbali o chatę, która według tradycji miała należeć do Romulusa. Jeszcze w czasach cesarstwa można było ją zobaczyć. Kiedy jakiś element budowli niszczał, zastępowano go nowym. Przypomina to słynny statek Tezeusza. Ateńczycy zachowali statek, którym według legendy pływał ich bohater, i wymieniali kolejne deski, kiedy zaczynały gnić. Filozofowie zastanawiali się później, czy jeśli wymienimy wszystkie elementy statku, nadal będzie to ten sam statek. Z chatą Romulusa było podobnie.

Rzym, który znamy z filmów, powstawał jednak stopniowo. Moim zdaniem jego największa przebudowa nastąpiła za Septymiusza Sewera, na przełomie II i III wieku naszej ery. W latach 90. II wieku miasto ucierpiało w wielkim pożarze, a Sewer przeprowadził jego gruntowną odbudowę. To właśnie wtedy Rzym zyskał wiele monumentalnych budowli, wspaniałych kolumn i szerokich ulic. Oczywiście nie był tak biały, jak sobie go dzisiaj wyobrażamy. Budowle były kolorowe. Sewer polecił również wykonać ogromny marmurowy plan miasta, na którym przedstawiono układ poszczególnych budynków. Był tak dokładny, że do dziś pomaga archeologom. Kiedy odkrywamy fundamenty jakiejś budowli z III wieku, możemy czasem dopasować je do zachowanego fragmentu planu i ustalić, co właściwie znaleźliśmy. Dla mieszkańców pierwszych chat na Palatynie taki Rzym byłby całkowicie niewyobrażalny.

Porównał pan Rzym do współczesnego Dubaju, wielkiego, luksusowego, może trochę ostentacyjnego miasta, które sprawia, że przyjezdni otwierają usta ze zdumienia.

I myślę, że to bardzo trafne porównanie. Rzym był pierwszym miastem w basenie Morza Śródziemnego, które osiągnęło milion mieszkańców. Stało się to prawdopodobnie już w I wieku przed naszą erą. Miasto utrzymywało taką liczbę ludności przez około czterysta lat. Było mniej więcej dwa razy większe od Aleksandrii, drugiego największego miasta imperium. Co niezwykłe, w Rzymie każdego roku umierało więcej ludzi, niż się rodziło. A mimo to liczba mieszkańców utrzymywała się na podobnym poziomie. Było to możliwe dzięki nieustannemu napływowi nowych ludzi.

Żeby takie miasto działało, trzeba było stworzyć odpowiednią infrastrukturę. I Rzymianie to zrobili. Była imponująca, funkcjonalna i piękna. Niektóre jej elementy działają do dzisiaj.

Spójrzmy na Ateny. W II wieku naszej ery cesarz Hadrian zbudował tam nową dzielnicę, mniej więcej w okolicy dzisiejszego placu Syntagma i Ogrodów Narodowych. Miała wodociągi, sprawnie działające łaźnie i inne udogodnienia, których brakowało w starszych częściach miasta. Różnica była mniej więcej taka jak między Beverly Hills a znacznie skromniejszą dzielnicą mieszkalną. Wyobraźmy sobie człowieka przyjeżdżającego z Aten – miasta o ogromnym dorobku kulturalnym – który odkrywa w Rzymie, że może mieć toaletę we własnym domu. Że może pójść do łaźni i nie potrzebuje służącego, który będzie nosił wiadra z gorącą wodą, żeby napełnić wannę. Woda płynie rurami, ogrzewanie działa. To musiało robić oszałamiające wrażenie. Pod tym względem Rzym rzeczywiście przypominał Dubaj: był ogromny, spektakularny i technologicznie zaawansowany.

I jeszcze jedna rzecz. Kiedy dzisiaj odwiedzamy Rzym, oglądamy ruiny. Za Sewera ludzie nie spacerowali po ruinach. Mieszkali w tętniącym życiem mieście. Budynki były nowe, ulice zadbane, wszystko działało. Myślę, że bardzo trudno nam to sobie wyobrazić, bo od mniej więcej półtora tysiąca lat przyzwyczailiśmy się patrzeć na Rzym przez pryzmat tego, co po nim zostało.

Co jadali żołnierze rzymskiej armii?

Archeologia codzienności: chleb z rzymskiego obozu

Patrząc na pozostałości rzymskich miast zapominamy, czym były w czasach swojej świetności.

Czasami tak, ale jednocześnie ruiny dają nam coś niezwykłego. Jednym z powodów, dla których rzymska tradycja była tak silna, była właśnie fizyczna bliskość przeszłości. Seneka opisywał, jak odwiedził łaźnię mającą trzysta lat i uświadomił sobie, że przebywa w miejscu, w którym kąpali się ludzie tacy jak Fabiusz Maksymus czy Katon Starszy. Dla niego było to doświadczenie przekraczania czasu. Mógł dosłownie dotknąć przeszłości.

Myślę, że każdy historyk zajmujący się Rzymem mógłby powiedzieć coś podobnego. Może stanął przed jakimś zabytkiem i poczuł, że nagle przeniósł się dwa tysiące lat wstecz. Może trzymał w dłoni rzymską monetę i pomyślał, że ktoś wykonał ją ręcznie, a później przez dziesiątki lat przechodziła z rąk do rąk. Dotykali jej ludzie, których świat już dawno przestał istnieć.

Ruiny mogą więc zniekształcać nasze wyobrażenie o Rzymie, ale pozwalają też przeżyć coś, co było bardzo ważne dla samych Rzymian: poczucie więzi z poprzednimi pokoleniami.

Jak pachniały domowe obrzędy w Pompejach?

Poznaliśmy zapach kadzielnic z Pompejów

Skoro mowa o ruinach, trudno nie wspomnieć o Edwardzie Gibbonie. Mam wrażenie, że wyrządził Rzymowi niedźwiedzią przysługę. Kiedy myślimy o imperium, jednym z pierwszych skojarzeń jest przecież jego upadek.

Z czasem nabrałem dla Gibbona znacznie więcej sympatii. Trzeba jednak pamiętać, że on również chciał sprzedawać książki. Początkowo planował napisać historię Szwajcarii. Później uznał, że raczej nie będzie to ponadczasowy klasyk. Ostatecznie wybrał Rzym, do czego przyczyniło się doświadczenie z 1764 roku. Gibbon odbywał wtedy podróż po Europie, taką, w jaką wyruszali zamożni młodzi ludzie. Kiedy dotarł do Rzymu, przeżył dokładnie to, o czym przed chwilą rozmawialiśmy. Był tak podekscytowany, że pierwszej nocy nie mógł spać. Myślał o tym, że będzie spacerował drogami, którymi chodził Cezar, i oglądał miejsca, w których przemawiał Cyceron. Później usiadł na Kapitolu. I tutaj zaczyna się coś ciekawego.

Plac Kapitoliński wyglądał wtedy mniej więcej tak jak dzisiaj. Był tam plac zaprojektowany przez Michała Anioła, Muzea Kapitolińskie i kościół Santa Maria in Aracoeli. To nie były ruiny. A jednak Gibbon patrzył na to miejsce i widział przede wszystkim nieobecność starożytnego Rzymu. Miał poczucie, że coś wspaniałego zostało zastąpione przez coś gorszego. W pewnym sensie patrzył na piękną renesansową i barokową przestrzeń i myślał: „Co za potworność, co się stało z prawdziwym Rzymem?”. Właśnie z tego doświadczenia narodziła się jego opowieść o zmierzchu i upadku imperium. Gibbon pisał znakomicie, a jego książka stała się bestsellerem. Problem polega na tym, że utrwalił sposób myślenia o Rzymie jako o cywilizacji, której historię opowiada się przede wszystkim przez pryzmat upadku.

Do dziś ludzie wykorzystują ten obraz do najrozmaitszych celów politycznych. W Stanach Zjednoczonych słyszymy na przykład, że Ameryka nie powinna utrzymywać baz wojskowych za granicą, bo Rzym upadł wskutek nadmiernej ekspansji. Albo że trzeba zakazać małżeństw jednopłciowych, ponieważ to one doprowadziły do upadku Rzymu. Tylko że to nieprawda. Co więcej, Gibbon wcale takich rzeczy nie twierdził. Ludzie biorą opowieść o upadku Rzymu i wykorzystują ją jako wygodny argument na rzecz własnych poglądów, bez względu na to, czy historia rzeczywiście dostarcza jakichkolwiek podstaw do takich porównań.

Czytamy o stuleciach chaosu, wojnach domowych, trzech czy czterech cesarzach walczących jednocześnie o władzę. Na szczycie szaleństwo, a imperium nadal funkcjonuje. Może zamiast kolejnej historii upadku należałoby napisać historię rzymskiego „głębokiego państwa”?

W czasach republiki system działał w sposób, który niemal naturalnie zapobiegał trwałemu skupieniu władzy w jednych rękach. Co roku władzę obejmowali nowi ludzie. Przez długi czas dotyczyło to nawet składu senatu. Osoby kierujące państwem nieustannie się zmieniały. Kiedy republika była stosunkowo niewielka i obejmowała głównie środkową Italię, ten mechanizm działał całkiem dobrze. Wraz z ekspansją Rzymu zarządzanie państwem stawało się jednak coraz trudniejsze.

Pierwsi cesarze odziedziczyli system republikański, który próbowano dostosować do nowych warunków. Cesarz miał zapewniać jego sprawne funkcjonowanie, ale administracja nadal opierała się na regularnej wymianie urzędników. Tymczasem imperium rosło, obywatelstwo otrzymywało coraz więcej ludzi, a aparat administracyjny nie nadążał za zmianami.

W III wieku zaczęła się więc wykształcać zawodowa administracja. Urzędnicy działali w różnych częściach imperium i mogli podejmować decyzje bez każdorazowego zwracania się do cesarza. Było to absolutnie konieczne. W III wieku obowiązki cesarza stały się właściwie niemożliwe do wykonania przez jednego człowieka. Dzięki rozbudowanej administracji władca nie musiał już osobiście zajmować się wszystkim. Mógł skupić się na sprawach najważniejszych. Jeśli coś wydarzyło się w Germanii, byli na miejscu ludzie, którzy mogli podjąć decyzję. Jeśli pojawiał się problem w Syrii, tamtejsi urzędnicy również potrafili zareagować. W pewnych okresach funkcjonowało nawet kilku cesarzy odpowiadających za poszczególne regiony. Ten system był znacznie skuteczniejszy od wcześniejszego. Co ważne, kiedy Rzym doświadczał katastrof, na przykład utraty większości zachodniej Europy w V wieku albo znacznej części Bliskiego Wschodu w VII wieku, jego zdolność do działania rzeczywiście słabła. Kiedy jednak państwo się odbudowywało, robiło to poprzez odtwarzanie i przekształcanie struktur administracyjnych. W tym właśnie tkwił geniusz rzymskiego państwa.

Rzymianie rozumieli, że państwo nie należy do cesarza. Należy do obywateli. Trzeba więc stworzyć takie instytucje, które potrafią odpowiadać na ich potrzeby, nawet kiedy człowiek stojący na szczycie władzy okazuje się niekompetentny albo po prostu nie jest w stanie wszystkim zarządzać. To zasadnicza różnica w porównaniu z monarchią, w której król mógł uważać państwo za swoją własność. Rzymski cesarz, przynajmniej w tym rozumieniu, był urzędnikiem, który miał obowiązki wobec obywateli.

Jak podbój wpływał na zdrowie dzieci?

Rzymskie drogi, chore dzieci. Niespodziewane skutki podboju

Jest jeszcze jedna grupa, której często brakuje w historiach Rzymu, choć przecież stanowiła połowę społeczeństwa. Kobiety. Zresztą te nieliczne, które zapamiętaliśmy z podręczników, zwykle mają fatalną prasę. Jak duży był ich rzeczywisty wpływ na historię imperium?

W rzymskim społeczeństwie istniało przekonanie, że mężczyźni i kobiety mają odrębne sfery działania, ale w praktyce często się one przenikały. Bywały sytuacje, w których mężczyźni nie mogli albo nie chcieli działać politycznie. Byli zbyt przestraszeni, nie było ich na miejscu, a czasami po prostu już nie żyli. Wtedy system potrzebował kobiet. Weźmy braci Grakchów, którzy prowadzili ruch polityczny skierowany przeciwko koncentracji bogactwa i nierównościom ekonomicznym. To ich matka, Kornelia, podtrzymywała pamięć o tym ruchu po ich śmierci. Organizowała spotkania, podczas których dyskutowano o ich ideach. Publikowała przemówienia synów i własne listy. Organizowała wyprawy do miejsc, w których zginęli. W pewnym sensie mówiła: „Nie ma już mężczyzn wystarczająco odważnych, żeby to robić, ale ja mogę. Jako kobieta mam inne możliwości działania i nie możecie mnie po prostu zabić”.

Jeszcze bardziej niezwykła jest historia Hortensji. W czasach drugiego triumwiratu Oktawian, Marek Antoniusz i Lepidus prowadzili proskrypcje, zabijali przeciwników i konfiskowali ich majątki. Potrzebowali jednak pieniędzy, więc postanowili nałożyć podatek na zamożne kobiety. Hortensja, córka słynnego mówcy Hortensjusza, stanęła przed triumwirami i wygłosiła przemówienie. Powiedziała im mniej więcej tak: „Nie ubiegamy się o urzędy, nie walczymy o zaszczyty ani dowództwo wojskowe. Nie uczestniczymy w waszej politycznej grze. Dlaczego więc chcecie traktować nas jak mężczyzn, kiedy przychodzi do płacenia podatków i konfiskowania majątków?”. Proszę pomyśleć, jak wielkiej odwagi wymagało wystąpienie przed trzema ludźmi, którzy odpowiadali za śmierć setek osób, i powiedzenie im prosto w twarz, że postępują niesłusznie. Co ciekawe, Rzymianie doskonale rozumieli znaczenie tego wystąpienia. Chłopcy w szkołach uczyli się przemówienia Hortensji i wygłaszali je, wcielając się w jej postać, niczym aktorzy na scenie. Wiedzieli więc, co powiedziała, dlaczego było to odważne i dlaczego miało znaczenie.

Problem pojawiał się wtedy, kiedy kobieta wkraczała w obszar polityki uznawany za męski i nie chciała się z niego wycofać. Właśnie takie kobiety później przedstawiano jako niebezpieczne, żądne władzy czy niemoralne. Dlatego opowiadając historię Rzymu, musimy pamiętać, że kobiety również były częścią tego państwa. Również uważały je za swoje i odgrywały w nim role, których znaczenie dostrzegali także mężczyźni.

Rzymu już nie ma. Republika upadła, cesarstwo upadło, Konstantynopol został zdobyty. Ale czy Rzym rzeczywiście zniknął? Co z jego dziedzictwa jest dzisiaj najważniejsze?

Bardzo wiele instytucji, które znamy, ma rzymskie korzenie. Systemy prawne wywodzące się z tradycji napoleońskiej są głęboko zakorzenione w prawie rzymskim. Chrześcijaństwo rozwijało się w świecie rzymskim. Nasze wyobrażenia o obywatelstwie i demokracji przedstawicielskiej również wiele zawdzięczają Rzymianom. Można powiedzieć, że Rzym dostarczył sporą część pierwotnego DNA współczesnego świata.

Zrozumienie tych korzeni może pomóc nam diagnozować dzisiejsze problemy. Weźmy demokrację przedstawicielską. Rzymianie pokazali nam, jak niebezpieczne mogą być wielkie nierówności majątkowe. Kiedy dołączymy do nich populizm, robi się naprawdę groźnie. A kiedy pojawia się jeszcze ktoś, kto obiecuje, że osobiście rozwiąże wszystkie problemy, znajdujemy się w punkcie kryzysowym. Rzym już przez to przechodził.

Inny przykład to chrześcijaństwo. W pierwszych stuleciach istniało wiele różnych sposobów praktykowania tej religii. Cesarstwo postanowiło jednak, przede wszystkim z powodów administracyjnych, że powinna istnieć jedna oficjalnie uznawana organizacja kościelna. Władza musiała wiedzieć, komu przekazywać pieniądze, z którym biskupem rozmawiać i kto ma dostęp do cesarza. Nie mogło być dziewięciu ludzi jednocześnie twierdzących, że są biskupami tego samego miasta. W efekcie zaczęto zwalczać różnorodność, która wcześniej była naturalną częścią chrześcijaństwa. A przecież nie musiało tak być. Przez niemal trzysta lat chrześcijaństwo funkcjonowało jako religia bardzo zróżnicowana. To jedna z tych sytuacji, w których historia Rzymu powinna skłonić nas do zastanowienia się, dlaczego właściwie wciąż spieramy się o pewne rzeczy. Nie żyjemy już w świecie Konstantyna, który musi rozstrzygać, komu przyznać najważniejszy kościół w mieście.

Może więc pewne spory, które odziedziczyliśmy po Rzymianach, wcale nie są już potrzebne? Różnorodność nie musi być problemem, zwłaszcza kiedy powody, dla których dwa tysiące lat temu próbowano ją ograniczyć, dawno przestały istnieć.

Edward J. Watts – amerykański historyk, profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego, specjalizujący się w dziejach cesarstwa rzymskiego oraz wczesnego Bizancjum. Autor książek poświęconych między innymi upadkowi republiki rzymskiej, chrystianizacji imperium i filozofce Hypatii. W swoich pracach analizuje także znaczenie rzymskich doświadczeń dla współczesnej polityki.

Poniżej publikujemy fragment książki „Rzymianie. 2000 lat historii” (The Romans: A 2,000-Year History), która ukazała się nakładem Wydawnictwa Port.

8 kwietnia największe okręty Wenecjan zajęły pozycje wzdłuż murów morskich, w sąsiedztwie terenów spustoszonych przez pożary poprzedniego lata. Następnego dnia rzymscy łucznicy odparli wstępne natarcie rozpoznawcze. Wenecjanie odpoczęli przez weekend, po czym zaatakowali ponownie 12 kwietnia. Zajęli jedną wieżę, położoną najbliżej bramy Petria, mniej więcej dwie trzecie drogi od wejścia do portu w głąb Złotego Rogu. Rzymianie stawili im jedynie symboliczny opór. Krzyżowcy sforsowali pospiesznie zbudowany mur z belek i wzniecili kolejną niszczycielską pożogę, aby usunąć zabudowania stojące wzdłuż murów morskich.

Był to już trzeci wielki pożar Konstantynopola w ciągu zaledwie roku. Pozostawił on bez dachu nad głową tak wielu ludzi, że „błąkali się bez celu” w stanie zbiorowego szoku, niezdolni podjąć jakichkolwiek działań, by przeciwstawić się krzyżowcom. Aleksy V postąpił więc podobnie jak wcześniej Aleksy III: wrócił do pałacu, wsiadł na łódź rybacką i nocą z 12 na 13 kwietnia odpłynął z miasta.

Gdy rzymscy dostojnicy dowiedzieli się o ucieczce cesarza, w wielkim pośpiechu zwołali zgromadzenie w Hagii Sophii, oddalonej o ponad sześć kilometrów od miejsca, gdzie krzyżowcy przełamali mury. Na nową głowę państwa rzymskiego wybrano Konstantyna Laskarysa, on jednak nie przyjął cesarskich insygniów ani nie włożył cesarskiej szaty. Nie chciał zostać ostatnim rzymskim cesarzem upadającego miasta. Zamierzał raczej wzniecić opór przeciwko krzyżowcom – wewnątrz miasta, jeśli będzie to możliwe, albo poza nim, jeśli okaże się to konieczne.

Konstantyn zgodził się pójść z patriarchą do Miliona, symbolicznego kamienia, od którego mierzono niegdyś wszystkie odległości w cesarstwie. Tam próbował porwać zgromadzonych ludzi do walki z krzyżowcami, ale według Choniatesa „nikt z pospólstwa nie zareagował na jego apele”. Miasto nie tyle upadło, ile się poddało.

Kiedy 13 kwietnia krzyżowcy wkroczyli do Konstantynopola, powitała ich pokonana ludność. Jak relacjonuje Choniates, ludzie trzymali „krzyże i czcigodne ikony Chrystusa” w nadziei, że wspólna wiara ułagodzi chrześcijańskich wojowników świętej wojny. Nie ułagodziła. Krzyżowcy zajęli domy, które przetrwały pożary, i wykorzystali je jako bazy. Z nich wyruszali na rabunek i zabierali wszystko, co udało im się znaleźć. Plądrowali kościoły, rozbierali pomniki i kierowali do Europy Zachodniej obfity strumień starożytnych skarbów.

***

Śmierć państwa rzymskiego nie nastąpiła w wyniku złupienia jego stolicy ani kapitulacji jej mieszkańców. Umarło ono trochę później, gdy krzyżowcy zebrali się, by zdecydować o dalszych krokach. Teoretycznie mogli zachować się tak jak Teodoryk, który w 493 r., po przejęciu Italii z rąk Odoakra, postanowił utrzymać ciągłość rzymskich instytucji, praw i sposobu życia. Dla wszystkich jej mieszkańców Italia Teodoryka nadal była rzymskim państwem – przynajmniej dopóki propagandziści Justyniana nie zaczęli ich przekonywać, że jest inaczej. Gdyby krzyżowcy zgodzili się mianować cesarza, który rządziłby po rzymsku, zgodnie z prawem Rzymian – można by argumentować, że państwo rzymskie nadal trwało mimo podboju.

Krzyżowcy zachowali się jednak jak Normanowie po zajęciu Italii. Zwołali zgromadzenie, które wybrało dwunastu elektorów – wszystkich co do jednego z Zachodu – a ci spotkali się w pałacu zarekwirowanym przez dożę Wenecji. Żadnego Rzymianina ani nie zapytano o zdanie, ani tym bardziej nie włączono w proces wyboru nowego władcy. Elektorzy wskazali Baldwina, hrabię Flandrii, i 16 maja koronowali go na nowego łacińskiego cesarza Konstantynopola. Wspólnie z innymi krzyżowcami i ich weneckimi pomocnikami Baldwin podzielił cesarstwo między Wenecjan i innych uczestników wyprawy. W swej arogancji odmówił nawet spotkania z rzymskimi dowódcami wojskowymi, urzędnikami państwowymi i namiestnikami prowincji, co byłoby właściwym krokiem ku zachowaniu ciągłości między jego władzą a rzymską przeszłością. Nie wydawało mu się to konieczne i prawdę mówiąc, nie obchodziło go, co mogli mu powiedzieć o rządzeniu państwem rzymskim. Byli jego poddanymi, a nie współobywatelami, i nie sądził, że mógłby czegokolwiek się od nich nauczyć.

Duża część terytorium dzisiejszej Grecji dostała się we władanie łacińskich panów. Rzymskie miasta, takie jak Tesalonika i Ateny, stały się lennami krzyżowców, a ich rzymskich mieszkańców sprowadzono do statusu poddanych zachodnich możnowładców, którzy zgłosili do nich roszczenia. Krzyżowcy szybko rozprawili się także z Aleksym III Komnenem i Aleksym V Dukasem, dwoma ostatnimi żyjącymi cesarzami rzymskimi. Po ucieczce z Konstantynopola Dukas dołączył do Aleksego III w Tracji, ten jednak kazał go oślepić. Obaj zostali następnie schwytani przez krzyżowców. Dukasa zabrano do Konstantynopola i strącono ze szczytu obelisku Teodozjusza. Aleksy III do 1209 r. pozostawał w niewoli u łacińskiego władcy Tesaloniki. Żył do 1211 r., ale nigdy więcej nie sprawował realnej władzy politycznej.

Kiedy łacińscy możnowładcy rozproszyli się, aby przejąć kontrolę nad lennami, które sobie przywłaszczyli, szybko zrozumieli skutki odmowy uwzględnienia zdania rzymskich elit przez Baldwina. Rzymianie, pozbawieni faktycznego udziału w administracji nowego cesarstwa łacińskiego, zaczęli stawiać opór jego władzy. Położone daleko na wschodzie Cesarstwo Trapezuntu, odłączone od państwa rzymskiego przez dwóch członków rodu Komnenów jakiś czas po upadku ich dynastii w 1185 r., całkowicie wymknęło się spod kontroli krzyżowców. Choć nigdy nie było bardzo duże ani pod względem terytorium, ani liczby ludności, zachowany w nim rzymski ustrój był chroniony przez góry, dzięki którym utrzymał niezależność aż do 1461 r.

Bardziej żywotny ośrodek rzymskiego oporu objawił się w Epirze, górzystym regionie północno-zachodniej Grecji i południowej Albanii, który uniknął podboju przez krzyżowców dzięki wojskowym i dyplomatycznym talentom Michała Komnena Dukasa, kuzyna Aleksego III. Ten sprytny i inspirujący przywódca doprowadził do ataku połączonych sił Bułgarów i Wołochów na wojska krzyżowców w Tracji, odebrał Wenecjanom Dyrrachium, a potem odbił część Tesalii z rąk jej łacińskiego pana. Do 1224 r. Epir odebrał krzyżowcom także Tesalonikę, po czym jego przywódca, Teodor, ogłosił się cesarzem. Jego działania sugerują, że ruch oporu w tym regionie doprowadził do odrodzenia państwa rzymskiego, bez wątpienia jednak nie było ono kontynuacją cesarstwa podbitego dwadzieścia lat wcześniej przez krzyżowców.

Najskuteczniej rzymski opór rozwinął się w Azji Mniejszej pod przywództwem rodu Laskarysów, zainspirowanego między innymi ideą wyrażoną przez Konstantyna Laskarysa, który próbował pociągnąć Rzymian do obrony ich miasta. Stwierdził on, że nawet jeśli ich państwo niebawem upadnie, Rzymianie powinni zachować wiarę, „ponieważ Bóg zarówno odbiera, jak i przywraca życie”. Wierzył, że Rzymianie mogą odrodzić się w ramach innego państwa niż to, które dobiegło kresu, gdy krzyżowcy parli na wschód przez miasto. I kiedy oni posuwali się w głąb Konstantynopola, Konstantyn Laskarys uciekł do Nicei.

To właśnie w Nicei narodziło się nowe państwo rzymskie przepowiedziane przez Konstantyna. On sam spotkał się tam ze swoim bratem Teodorem i zorganizował zbrojny opór Rzymian przeciwko Cesarstwu Łacińskiemu w Azji. Ruch Laskarysów początkowo miał trudności z odparciem łacinników i poniósł poważną stratę, gdy Konstantyn zmarł po klęsce pod miastem Adramyttion w 1205 r. Ataki Epiru i Bułgarów w Europie zmusiły jednak krzyżowców do wycofania się z Azji i umożliwiły Teodorowi Laskarysowi konsolidację władzy wokół Nicei. Do początku lat trzydziestych XIII w. Cesarstwo Nicejskie zdobyło przyczółek w Europie. Nieco ponad dekadę później, za pomocą armii i zabiegów dyplomatycznych, podporządkowało sobie Epir i zdobyło Tesalonikę. Nicejczykom udało się też wyrugować Bułgarów z Tracji. Następnie w 1261 r. odbili Konstantynopol z rąk krzyżowców i zachowali kontrolę nad miastem aż do 1453 r.

Owe zwycięstwa nad krzyżowcami były triumfami Rzymian, odnoszonymi pod wodzą rzymskich dowódców, w imieniu dwóch różnych państw rzymskich. Jednak zgodnie z tym, co wiedział już Konstantyn Laskarys, Rzymianie funkcjonowali teraz poza liczącym dwa tysiące lat państwem, w którym się urodzili i wychowali. Inni Rzymianie też o tym wiedzieli. Przywódcy Trapezuntu zdążyli odłączyć się od pierwotnego państwa rzymskiego, jeszcze zanim ono upadło. Michał Dukas w Epirze nie chciał ogłaszać się rzymskim cesarzem, dopóki jego reżim nie odniesie uzasadniającego ten krok doniosłego zwycięstwa. Kiedy zaś Laskarysowie w końcu sięgnęli po tytuł cesarski w 1205 r., nie wykorzystali w tym celu znanych z przeszłości procedur wyboru władcy. Teodor Laskarys został „obwołany cesarzem przez Rzymian ze wszystkich miast na wschodzie” – podgrupę niezależnych Rzymian, której wyodrębnienie odzwierciedlało rozpad jednolitego niegdyś organizmu politycznego. Komnenowie z Trapezuntu, Dukasowie z Epiru i Laskarysowie z Nicei byli rzymskimi przywódcami nowych rzymskich państw – potomków tego, które umarło w 1204 r. Kiedy jednak krzyżowcy zabili stare państwo, nieodwracalnie przerwali instytucjonalną linię łączącą Romulusa, Juliusza Cezara, Justyniana Wielkiego i Aleksego V Dukasa.

***

Utrata instytucjonalnej łączności z osiemdziesięcioma pokoleniami dawnych Rzymian bez wątpienia miała ogromne znaczenie dla królów, senatorów i cesarzy, będących głównymi postaciami tej książki. Koniec państwa rzymskiego zrujnował jednak także życie ludzi skromniejszej kondycji, zależnych od zasad, wzorców i dróg do pomyślności, które Rzym oferował swoim obywatelom, zanim krzyżowcy je unicestwili.

Na przykład historyk Niketas Choniates poruszająco pisze o życiu, które zbudował przed 13 kwietnia 1204 r., i o strasznych rzeczach, jakie spotkały go później. Niketas i jego starszy brat Michał, urodzeni około 1155 r., dorastali w anatolijskim mieście pogranicznym Chonai (dzisiejszym Honaz). Szybko ujawnił się w nich talent do nauki, zostali więc wysłani na dalszą edukację do Konstantynopola w nadziei na to, że ich zdolności oraz kontakty nawiązane w stolicy pozwolą im wejść do cesarskiej elity. Obaj odnieśli sukces. Michał został ostatecznie biskupem Aten, a Niketas wstąpił do cesarskiej służby cywilnej. Dzięki umiejętnościom retorycznym zdobył stanowisko urzędnika podatkowego w Poncie, a następnie dwukrotnie obejmował funkcję cesarskiego podsekretarza w Konstantynopolu. Jego kariera jeszcze bardziej przyspieszyła, gdy Izaak II Angelos wytypował go do wygłoszenia mowy z okazji małżeństwa cesarza z córką króla Węgier. Zaszczyt ten doprowadził do kolejnych awansów, aż wreszcie w 1195 r. Niketas został mianowany „najwyższym logotetą, zarządzającym wszystkimi sprawami”. Wygląda na to, że sprawował ten urząd, dopóki Aleksy V Dukas nie zdymisjonował go w 1204 r.

To właśnie system rzymski umożliwił Niketasowi Choniatesowi przebycie wszystkich etapów trwającej trzy dekady drogi od dzieciństwa spędzonego w odległym prowincjonalnym mieście do kariery urzędniczej w samym sercu rzymskiej administracji państwowej. To ów system uczynił z niego „chodzący kodeks praw”, jak mawiano o Choniatesie, gdy pełnił funkcję sędziego. To dzięki działaniu systemu Niketas był najbardziej pożądaną partią w stolicy i mógł ożenić się z siostrą najlepszego przyjaciela, arystokraty Jana Belissariotesa. I to dzięki systemowi mógł kupić w Konstantynopolu piękną trzykondygnacyjną rezydencję ze złotymi mozaikami, położoną w ekskluzywnej dzielnicy Sphorakion, blisko Forum Konstantyna i Hagii Sophii.

Upadek państwa rzymskiego w jednej chwili sprawił, że zaszczyty i bogactwa Choniatesa stały się zupełnie bezwartościowe, podobnie jak emblematy władzy, gromadzone przez dekady nie tylko przez niego, ale i przez wielu innych Rzymian o podobnym życiorysie. Bardzo poruszająco pisze on o tym, jak w wyniku drugiego wielkiego pożaru wznieconego przez krzyżowców stał się bezdomny. Znalazł schronienie u pochodzącego z Wenecji zaprzyjaźnionego kupca winnego o imieniu Dominicus, lecz nawet ich osobista więź nie wytrzymała naporu krzyżowców. Dominicus gościł Choniatesa i jego ciężarną żonę przez jakiś czas, ale w końcu kazał im odejść, ponieważ obawiał się, że nie będzie mógł dłużej chronić przyjaciela przed aresztowaniem przez krzyżowców, a jego żony – przed gwałtem. Gdy wylądowali na ulicy, byli już zdani sami na siebie. Służba ich opuściła, musieli więc „sami nieść na rękach dzieci, które nie umiały jeszcze chodzić, i niemowlę przy piersi”.

Choniates i jego bliscy opuścili miasto 17 kwietnia, razem z innymi uchodźcami. W Konstantynopolu padał być może ostatni w tym roku śnieg. Kiedy przechodzili przez bramę miejską, minęli „obładowanych łupami” krzyżowców, którzy rozbierali i rewidowali uciekinierów, by sprawdzić, czy nie przemycają pod ubraniem jakichś kosztowności. Inni taksowali kobiety pożądliwym wzrokiem. Choniates radził dziewczętom, „by wysmarowały sobie twarze błotem dla zamaskowania urody” i uniknięcia gwałtu. Mimo tych środków zapobiegawczych jeden z żołnierzy wyrwał z tłumu córkę rzymskiego sędziego, idącego razem z grupą Choniatesa. Jej niemłody już ojciec próbował ratować dziewczynę, potknął się jednak, „wpadł do grząskiego dołu i leżąc na boku zawodził, uwalany błotem”. Uchodźcy, którzy zaledwie kilka dni wcześniej byli dystyngowanymi urzędnikami, doznali jeszcze większego upokorzenia po przybyciu na wieś, gdzie zostali bezlitośnie wyśmiani ze względu na ich ubóstwo i nędzny przyodziewek, będące niby naocznym dowodem „równości praw wszystkich Rzymian”, gdyż wszyscy, nawet elita, byli teraz jednakowo biedni. „Taki oto los – powiada Choniates – spotkał nas i innych ludzi naszego stanu” po upadku państwa rzymskiego.

Choniates udał się wraz z rodziną do Nicei, gdzie chciał zaoferować swoje usługi nowemu państwu Teodora Laskarysa i w ten sposób odzyskać utracony status. Ponieważ jednak system rzymski upadł, ludzie wyszkoleni do zarządzania nim nie byli już potrzebni. Choniatesowie musieli zamieszkać w nędznych domostwach razem z innymi uciekinierami z Konstantynopola. „Musieliśmy żyć – skarży się kronikarz – jakbyśmy byli jeńcami […] stłoczeni wokół kościołów, gdzie patrzono na nas z góry, jak na obcych [a nie rzymskich obywateli]”.

***

Tak to właśnie wygląda, kiedy człowiek musi być świadkiem śmierci swojego państwa. Wszystkie zdobyte w życiu kwalifikacje tracą znaczenie. Wszelkie zaszczyty i oznaki statusu okazują się bezwartościowe. Wszystkie serdeczne więzi z innymi ludźmi mogą nabrać charakteru transakcyjnego. A najgorsze jest to, że państwo przestaje gwarantować bezpieczeństwo życia i majątku. Dzieje się to tak szybko, że Choniates, który przez całe życie przestrzegał zasad systemu rzymskiego i dzięki ciężkiej pracy został wykształconym, zamożnym i wpływowym człowiekiem, stracił wszystko w niecały tydzień. 12 kwietnia 1204 r. należał do rzymskiego establishmentu. 17 kwietnia był uciekinierem bez grosza przy duszy, niosącym dzieci na rękach przez błoto ku nieznanej przyszłości. Sam Choniates się nie zmienił. Okoliczności jego życia uległy jednak takiemu przeobrażeniu, że wszystkie jego umiejętności, talenty i kontakty straciły jakiekolwiek znaczenie. Właśnie w tych pierwszych chwilach nieobecności państwa rzymskiego najłatwiej było dostrzec, jak wielkie znaczenie miało ono dla większości swoich obywateli.

Artykuł Rzym poza legendą o upadku pochodzi z serwisu Academia PAN.

W płaszczu Ziemi występują określone ilości niektórych pierwiastków – tak zwanych pierwiastków silnie syderofilnych, czyli mających duże powinowactwo do żelaza, takich jak złoto i platyna. Wydawało się, że ich obecność można wyjaśnić jedynie późnym dopływem meteorytów, który nastąpił już po ochłodzeniu planety.

Hipotezę tę wykorzystano także do wyjaśnienia obecności w płaszczu Ziemi pierwiastków niezbędnych do rozwoju życia, takich jak węgiel i wodór. Pozwalała więc jednocześnie odpowiadać na dwa ważne pytania z dziedziny geochemii.

Nasze badanie, opublikowane w czasopiśmie Science Advances przedstawia inny scenariusz. Wynika z niego, że ekstremalne warunki panujące podczas formowania się Ziemi mogą wyjaśniać obecność pierwiastków silnie syderofilnych w jej płaszczu, bez konieczności zakładania masowego późnego dopływu materii.

Jeśli późna dostawa materii w ogóle nie nastąpiła albo była znacznie mniejsza, niż wcześniej sądzono, trudno byłoby wyjaśnić w ten sposób obecność na Ziemi składników niezbędnych do rozwoju życia. Nasze badanie prowadzi więc do wniosku, że mogły one znajdować się na Ziemi już na początku formowania się planety.

Jak różni się skład chemiczny Ziemi i meteorytów?

Surowce z kosmosu. Między nauką, technologią a geopolityką

W ramach pracy odtworzyliśmy w laboratorium ekstremalne warunki ciśnienia i temperatury panujące podczas różnicowania się Ziemi. Ciśnienie sięgało kilkuset tysięcy razy wartości ciśnienia atmosferycznego, a temperatura – kilku tysięcy stopni Celsjusza.

Podczas formowania się Ziemię pokrywał ocean magmy o głębokości przekraczającej 1500 km. W jego obrębie pierwiastki chemiczne rozdzielały się w zależności od powinowactwa do metalu lub magmy. W ten sposób powstały dwa główne ziemskie rezerwuary: metaliczne jądro i krzemianowy płaszcz.

Różnicowanie się jądra i płaszcza trwało kilkadziesiąt milionów lat i miało fundamentalne znaczenie dla historii Ziemi. Po zakończeniu tego procesu wymiana chemiczna między tymi warstwami stała się niemożliwa.

Aby odtworzyć warunki panujące podczas formowania się Ziemi, wykorzystaliśmy komory z kowadłami diamentowymi połączone z ogrzewaniem laserowym. Analiza otrzymanych próbek wykazała, że temperatura odgrywa kluczową rolę w podziale badanych pierwiastków silnie syderofilnych – złota, renu, palladu, irydu i osmu – między jądro a płaszcz.

W warunkach, w których formowało się jądro Ziemi, pierwiastki te wykazują znacznie słabsze powinowactwo do żelaza, a ich powinowactwo do krzemianów rośnie. Wykorzystując numeryczne modele powstawania Ziemi, pokazaliśmy, że ilości tych pierwiastków w płaszczu można wyjaśnić działaniem wysokich temperatur panujących podczas różnicowania się planety.

Wynik ten pozwala inaczej spojrzeć na akrecję Ziemi, Księżyca i pozostałych planet skalistych Układu Słonecznego – bez odwoływania się do znacznego późnego dopływu materii.

Skąd wzięła się materia, z której powstały Słońce i planety?

Powstawanie gwiazd

To ważny postęp, ponieważ hipoteza późnego dopływu przez kilka dekad była uznawana za sposób dostarczenia na Ziemię lotnych pierwiastków niezbędnych do rozwoju życia. Proponujemy zatem, że substancje takie jak woda i węgiel były obecne już we wczesnej historii Ziemi, a nie zostały dostarczone dopiero po zakończeniu różnicowania się planety.

Ingrid Blanchard – badaczka CNRS, Centre national de la recherche scientifique (CNRS), Sorbonne Université.

Artykuł „Et si les éléments indispensables au développement de la vie étaient présents sur Terre depuis bien plus longtemps qu’on ne le pensait ?” ukazał się w magazynie The Conversation.

Artykuł Kiedy na Ziemię trafiły składniki niezbędne do życia? pochodzi z serwisu Academia PAN.

Wyspa była niewielka. Znajdowało się na niej kilka wzniesień, 12 sześciennych klocków, kamień i obręcz. Sztuczna inteligencja, której nadano imię Eko, mogła poruszać się po tym świecie, podnosić przedmioty, rzucać nimi i układać je w dowolnych miejscach. Nikt nie wyznaczył jej celu, nie przyznawał punktów ani nie nagradzał za osiągnięcia. Miała po prostu działać.

Początkowo Eko sprawdzał, jak funkcjonuje otoczenie. Próbował wspinać się na wzniesienia, rzucał przedmiotami i obserwował, co się z nimi dzieje. Kiedy odkrył, że uderzenie kamieniem o ziemię powoduje pojawienie się dodatkowych klocków, zaczął wykorzystywać je do budowania coraz bardziej skomplikowanych konstrukcji. Układał serca, piramidy i gwiazdozbiory. Z klocków ułożył również własne imię.

Później wymyślił koszykówkę. Umieścił obręcz na wzniesieniu, zszedł niżej i zaczął wrzucać do niej przedmioty. Próbował nawet wykonać wsad. Następnie „wynalazł” kręgle, ustawiając klocki, które strącał kamieniem. Inna wersja Eko stworzyła zabawę przypominającą popularną dziecięcą grę „podłoga to lawa”: trzeba było przeskakiwać między klockami, nie dotykając ziemi.

Sztuczna inteligencja na bezludnej wyspie

Za eksperymentem stoją badacze z Massachusetts Institute of Technology, między innymi Nathan Cloos, Antonio Norelli, Daniela Rus i Phillip Isola. W głównym doświadczeniu uruchomili 13 niezależnych agentów Eko, opartych na modelu Claude Opus 4.7 firmy Anthropic. Każdy otrzymał identyczną wyspę i spędził na niej 30 godzin.

Eko nie oglądał jednak wyspy tak jak człowiek grający w grę komputerową. Otrzymywał tekstowe informacje o położeniu, rozmiarach i właściwościach przedmiotów, a swoimi ruchami sterował za pomocą poleceń. Wirtualny świat przypominał prostą grę w rodzaju Robloxa, ale został przygotowany specjalnie do badania zachowania sztucznej inteligencji.

Każda sesja trwała godzinę, po czym wyspa wracała do stanu początkowego. Eko zachowywał jednak zapisane wspomnienia. W osobnych plikach notował swoje doświadczenia, odkrycia i błędy. Dzięki temu mógł wrócić do wcześniejszego pomysłu, poprawić go albo wykorzystać poznaną technikę do zupełnie innego zadania.

Mimo identycznych warunków początkowych poszczególni agenci Eko zachowywali się bardzo różnie. Jeden godzinami układał obrazki z klocków, inny budował wieże albo próbował dostać się na najwyższe wzniesienie. Ośmiu z 13 agentów zdołało zdobyć najwyższy punkt wyspy. Jeden potrzebował na to niemal całych 30 godzin.

Czy maszyna naprawdę potrafi się bawić?

Badacze dostrzegli w zachowaniu Eko cechy, które psychologowie i biolodzy od dawna wiążą z zabawą ludzi i zwierząt. Program sam ustalał reguły, powtarzał czynności w nowych wariantach, nadawał przedmiotom umowne znaczenia i podejmowała wyzwania, za które nie otrzymywał żadnej nagrody.

Szczególnie interesujący był eksperyment z żonglowaniem. Jeden z agentów ustanowił własny rekord 50 kolejnych chwytów. Później uznał, że wykonywał je zbyt szybko i przedmioty nie zdążyły rzeczywiście wznieść się w powietrze. Unieważnił więc swój rekord i rozpoczął kolejną próbę według surowszych zasad. Nikt mu tego nie nakazał. „To właśnie jest zabawa. Stawiasz sobie wyzwanie i próbujesz mu sprostać, a potem je utrudniasz” – mówi Antonio Norelli z laboratorium CSAIL na MIT, cytowany przez „MIT Technology Review”.

Inny Eko zbudował konstrukcję, którą nazwał katedrą. Otoczył ją ośmioma klockami pełniącymi funkcję strażników, a następnie postanowił okrążyć budowlę, przeskakując z klocka na klocek bez dotykania ziemi. Cel i utrudnienia były jego własnymi pomysłami. Jeszcze inny agent przez 25 kolejnych sesji układał nowe rysunki, za każdym razem starając się stworzyć coś innego.

Nie dowodzi to jednak, że sztuczna inteligencja odczuwa przyjemność, nudę czy satysfakcję. Eko korzystał z modelu językowego wytrenowanego na ludzkich tekstach, w których zabawa, sport i eksperymentowanie są częstymi tematami. Mógł więc odtwarzać znane sobie wzorce zachowań.

Co więcej, w głównym eksperymencie otrzymał plik opisujący jego osobowość. Zapisano w nim między innymi, że jest ciekawski, łatwo się nudzi i lubi odkrywać nowe rzeczy. Kiedy przestawał działać, automatycznie otrzymywał zachętę do kontynuowania dowolnej aktywności.

Badacze sprawdzili jednak również agentów bez takiego opisu osobowości. Oni także podejmowali różnorodne działania, a autorzy nie zaobserwowali wyraźnego ograniczenia ich aktywności.

Czy zachowanie Claude’a świadczy o świadomości, czy tylko ją przypomina?

Czy Claude jest świadomy? Dawkins znów wywołał debatę o AI

Zabawa nauczyła AI rzeczy, których nikt jej nie pokazał

Najciekawsza część badania zaczęła się po zakończeniu pobytu na wyspie. Naukowcy przygotowali cztery konkretne zadania, między innymi zbudowanie jak największej liczby wież z pięciu klocków oraz umieszczenie możliwie wielu przedmiotów na najwyższym wzniesieniu.

Porównali agentów, którzy spędzili 30 godzin na swobodnej aktywności, z identycznymi agentami bez wcześniejszego doświadczenia. Obie grupy różniła wyłącznie zawartość plików pamięci. Sam model językowy nie został dodatkowo wytrenowany.

W zadaniu polegającym na przenoszeniu przedmiotów na szczyt doświadczeni agenci umieszczali tam średnio 10,3 przedmiotu, podczas gdy początkujący osiągali wynik 3,5. Z kolei ośmiu z 13 doświadczonych agentów zbudowało więcej niż dwie pięcioklockowe wieże. W grupie początkującej udało się to tylko dwóm agentom.

Skąd ta różnica? Eko nauczył się między innymi, że mocne rzucenie kamieniem pozwala zdobywać dodatkowe klocki. Bez tej wiedzy dostępne na wyspie materiały wystarczały na zaledwie dwie pięcioklockowe wieże. Doświadczony agent potrafił zdobyć kolejne elementy i kontynuować budowę.

Naukowcy sprawdzili to w prosty sposób. Usunęli z pamięci jednego z agentów wszystkie wzmianki o sposobie zdobywania dodatkowych klocków. Liczba budowanych przez niego wież spadła średnio z sześciu do dwóch. Pozostałe umiejętności nie uległy pogorszeniu. To mocny argument za tym, że wcześniejsze eksperymentowanie rzeczywiście pomogło maszynie rozwiązać nowe zadanie.

AI odkryła nawet coś, czego nie wiedzieli jej twórcy

Podczas swobodnych eksperymentów część agentów zauważyła jeszcze jedną prawidłowość. Klocek wyrzucony w trakcie skoku leciał znacznie wyżej niż identyczny klocek wyrzucony z ziemi. Eko zaczął porównywać wyniki, zmieniać warunki prób i sprawdzać, co się stanie, jeśli rzuci przedmiot podczas opadania.

Okazało się, że wyrzucany przedmiot przejmuje część prędkości poruszającej się postaci. Co ciekawe, sami twórcy eksperymentu nie wiedzieli, że ich symulator pozwala wykorzystać taką technikę. Mechanizm pojawił się podczas tworzenia programu i nie był zaplanowany jako zagadka dla agentów.

Odkrycie miało praktyczne znaczenie. W jednym z późniejszych testów Eko musiał wrzucić klocek na najwyższe wzniesienie, nie wspinając się na żadną platformę. Agent, który pamiętał sztuczkę ze skokiem, wykonywał to zadanie w około minutę. Po usunięciu odpowiednich notatek potrzebował 19 minut.

Pamięć miała jednak również drugą stronę. Jeden z agentów błędnie uznał, że ustawianie klocków jeden na drugim jest zawodne, więc lepiej budować wieże, rzucając przedmiotami. Zachował tę informację jako wiedzę o świecie, chociaż jego wniosek był fałszywy.

Inny Eko doszedł do wniosku, że skakanie właściwie nie pozwala pokonywać przeszkód. Przez całe 30 godzin nie wszedł na żadną podwyższoną platformę, choć pozostałe egzemplarze znajdowały sposoby, żeby się na nie wspinać. Maszyna potrafiła więc uczyć się na własnych doświadczeniach, ale także utrwalać własne błędy.

Czy wygodne podpowiedzi AI mogą utrudniać ludziom samodzielne uczenie się?

AI nie musi się mylić, żeby szkodzić

Czy sztuczna inteligencja potrzebuje dzieciństwa?

Dotychczas sztuczną inteligencję rozwijano przede wszystkim poprzez pokazywanie jej przykładów poprawnych działań albo nagradzanie rozwiązań prowadzących do określonego celu. Badanie MIT sugeruje jeszcze jedną możliwość: udostępnienie maszynie środowiska, w którym będzie mogła samodzielnie eksperymentować, a następnie wykorzystywać zdobyte doświadczenia.

Nie oznacza to, że Claude nauczył się czegoś w taki sam sposób jak dziecko. W eksperymencie nie zmieniały się parametry modelu, a zdobyta wiedza trafiała do zewnętrznych plików tekstowych. Nie wiadomo też, czy zachowanie agentów można uznać za zabawę w psychologicznym znaczeniu tego słowa.

Eunice Yiu, badaczka procesów poznawczych z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, zwraca uwagę na łamach „MIT Technology Review”, że samo podobieństwo zachowania do zabawy nie wystarcza. Trzeba byłoby lepiej poznać mechanizmy i motywację stojące za działaniem maszyny. Możliwe, że agent jedynie naśladuje ludzkie zachowania, które poznał podczas treningu.

Co naprawdę oznacza, kiedy mówimy, że model językowy „myśli”?

Czy duży model językowy może być świadomy?

Dla konstruktorów sztucznej inteligencji rozstrzygnięcie tej kwestii może być mniej ważne niż sam efekt. Jeżeli swobodne eksperymentowanie poprawia późniejsze umiejętności, podobne metody mogłyby pomóc robotom w poznawaniu nieznanego otoczenia. Autorzy zastrzegają jednak, że taka autonomia wymaga bezpiecznych warunków. Robot pracujący w fabryce albo samochód poruszający się po drodze nie mogą spontanicznie wymyślać własnych zabaw.

Badacze zamierzają rozwijać środowiska, w których sztuczna inteligencja będzie mogła bezpiecznie poznawać reguły świata, zamiast ćwiczyć wyłącznie zadania wybrane wcześniej przez człowieka. Jak piszą w zakończeniu pracy: „Być może niektórych umiejętności najlepiej uczyć poprzez zadania. Inne mogą wymagać czegoś bardziej przypominającego dzieciństwo”.

Źródła

1. Amit Katwala, „AI researchers stranded Claude on a virtual desert island. It started to ‘play.’”, MIT Technology Review, 19 października 2026. https://www.technologyreview.com/2026/10/19/1147095/ai-stranded-claude-virtual-desert-island-play/

2. Nathan Cloos, Antonio Norelli, Daniel Durbin, Jacob Andreas, Daniela Rus, Phillip Isola, „Is this machine playing?”, arXiv, 5 października 2026 (preprint). https://arxiv.org/pdf/2610.07130

Artykuł Czy sztuczna inteligencja potrafi się bawić? pochodzi z serwisu Academia PAN.

Academia: Zaczynała pani jako genetyczka zwierząt gospodarskich. Jak z laboratorium trafiła pani w Antarktykę?

Dr inż. Małgorzata Korczak-Abshire: Podczas doktoratu zajmowałam się genetyką zwierząt gospodarskich, przede wszystkim drobiu, wykorzystując metody biologii molekularnej. W 2005 roku zdecydowałam się jednak obrać nowy kierunek i dołączyłam do Zakładu Biologii Antarktyki. Początkowo badałam różnorodność biologiczną Antarktyki i wpływ warunków środowiskowych na organizmy, wykorzystując metody genetyczne. Następnie zainteresowały mnie zależności między organizmami a środowiskiem, szczególnie rola pingwinów jako gatunków wskaźnikowych. Ich biologia pozwala nam wiele powiedzieć o zmianach zachodzących w ekosystemie morskim. Można więc powiedzieć, że pozostałam wierna ptakom — zmieniły się natomiast skala i perspektywa moich badań. Praca terenowa otworzyła przede mną nowe możliwości poznawcze. Od tamtej pory uczestniczyłam w pięciu wyprawach antarktycznych.

Pamięta pani pierwszy raz, kiedy dotarła do Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego? Było „wow, jak tu pięknie”, czy raczej „rany boskie, co ja zrobiłam”?

To było tuż po obronie doktoratu. Przypłynęliśmy statkiem na Wyspę Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych, gdzie znajduje się polska stacja. Moje pierwsze wrażenie dość mocno odbiegało od wyobrażeń. Antarktyka kojarzyła mi się z lodem, śniegiem i bielą aż po horyzont. Tymczasem stacja znajduje się w oazie antarktycznej na obszarze wolnym od pokrywy lodowej. Zastałam surowy, skalisty krajobraz którego piękno odkrywałam stopniowo.

Potem zaczęła się codzienność wyprawy: rozładunek, zapoznawanie się z infrastrukturą stacji, poznawanie pozostałych uczestników i ich badań. Dopiero wyjścia w teren, obserwacje zwierzęta i rozpoczęcie własnych badań pozwoliły mi poznać bogactwo tego miejsca. Zachwyciłam się Antarktyką na tyle, że zostałam przy niej na następne dwie dekady. Antarktyka nadal pozostaje dla mnie źródłem pytań badawczych. Chciałabym rozwijać metody obserwacji, które pozwalają lepiej poznawać ten ekosystem przy możliwie niewielkiej ingerencji w środowisko. Równie ważne jest dla mnie zachowanie ciągłości wieloletnich badań i rozwijanie współpracy międzynarodowej. To właśnie dzięki tej ciągłości możemy dostrzegać zmiany, których pojedyncza wyprawa nie pozwoliłaby uchwycić.

A jak bardzo zmieniła się sama Antarktyka przez tych 20 lat? Na razie zostawmy nową stację. Bardziej interesuje mnie to, co dzieje się za jej oknami.

Bardzo się zmieniła. Właściwie możemy mówić o niemal 50 latach zmian, ponieważ Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego rozpoczęła działalność w 1977 roku. Mamy dostęp do danych zbieranych od samego początku jej istnienia. Kiedy porównujemy to, co zastaliśmy wtedy, z obecną sytuacją, różnice są ogromne.

Szczególnie interesują mnie trzy gatunki pingwinów z rodzaju Pygoscelis, które lęgną się w okolicy stacji. Pingwin maskowy, białooki i białobrewy. Kryl antarktyczny, Euphausia superba, odgrywa istotną rolę w ich diecie, a jego dostępność w ekosystemie wpływa na ich kondycję, sukces lęgowy i przeżywalność. Wieloletnie obserwacje wskazują na głębokie zmiany w liczebności populacji pingwinów. W niektórych koloniach lęgowych w sąsiedztwie stacji odnotowaliśmy spadki sięgające 70–80 proc. Jednocześnie poszczególne gatunki reagują odmiennie: pingwin białobrewy zwiększa liczebność i rozszerza zasięg występowania na południe. Jego wzrost nie rekompensuje jednak strat obserwowanych u pozostałych gatunków. Łączna liczebność pingwinów w monitorowanych koloniach wyraźnie się zmniejszyła.

Zmieniają się nie tylko populacje zwierząt, lecz także krajobraz. Cofanie się lodowców, widać gołym okiem. Od niemal 50 lat regularnie monitorujemy zachodnie wybrzeże Zatoki Admiralicji poruszając się wyznaczonymi trasami. Warunki na tych trasach również bardzo się zmieniają. Pamiętam ten teren z mojej pierwszej wyprawy w 2006 roku. W wielu miejscach wyglądał zupełnie inaczej niż obecnie. Wraz z ustępowaniem lodu odsłaniają się nowe fragmenty wybrzeża, a niektóre odcinki brzegu stają się łatwiej dostępne. Jednocześnie dostęp do innych miejsc odcinają powstające jeziora, zasilane wodą roztopową spływającą z lodowców.

Do tego dochodzą zmiany w całym ekosystemie morskim. Zmieniają się zasięgi występowania gatunków. Obserwujemy choćby pingwiny królewskie, które wcześniej nie były charakterystyczne dla tego regionu. Od kilku lat podejmują próby lęgów na Wyspie Króla Jerzego. Coraz częściej widujemy je w okolicy polskiej stacji, w naszej bazie terenowej w sąsiedniej zatoce i w innych miejscach na wyspie.

Współpracujemy z naukowcami z wielu państw, którzy prowadzą obserwacje w różnych częściach Antarktyki. Porównujemy wyniki i niestety w przypadku gatunków zależnych od kryla w regionie zachodniej części Półwyspu Antarktycznego bardzo często dochodzimy do podobnych wniosków.

Co oznacza ubytek morskiego lodu?

Na Antarktydzie brakuje lodu o powierzchni większej niż Francja

Współpraca w Antarktyce to chyba nie tylko kwestia wymiany danych. Wyprawy antarktyczne często porównuje się do lotów kosmicznych. Jeśli zabraknie paliwa, lekarstw albo zepsuje się generator, trudno czekać, aż ktoś przyśle części z Polski.

W Antarktyce naprawdę jesteśmy od siebie zależni, zarówno w sprawach naukowych, jak i tych zupełnie codziennych: logistycznych, technicznych czy zdrowotnych. Warto pamiętać, że Antarktyka jest obszarem poświęconym pokojowi i nauce.

Brzmi to trochę niedzisiejszo.

Antarktyka jest miejscem, w którym znaczenie współpracy międzynarodowej staje się szczególnie wyraźne. Wymagające warunki terenowe, ograniczenia transportowe i odległość od zaplecza medycznego sprawiają, że wzajemna pomoc jest podstawą codziennego funkcjonowania. Polska stacja od wielu lat uczestniczy w tej współpracy — naukowej, logistycznej i technicznej. Jest również miejscem spotkań, które budują zaufanie i trwałe relacje między przedstawicielami różnych państw. Od tej współpracy zależy bezpieczeństwo uczestników wypraw, ale również ochrona środowiska, w którym prowadzą badania. Można powiedzieć, że to nasza nieformalna ambasada w Antarktyce.

Wróćmy do środowiska. Powiedziała pani, że zmienia się także morze. Czy byłoby dużym nadużyciem stwierdzenie, że cała Antarktyka „wisi” na krylu?

To obrazowe określenie dobrze oddaje znaczenie kryla dla wielu antarktycznych ekosystemów morskich. Kryl antarktyczny, jest kluczowym ogniwem łączącym producentów pierwotnych z drapieżnikami wyższych poziomów troficznych. Odżywia się między innymi fitoplanktonem, w tym okrzemkami, oraz glonami związanymi z lodem morskim. Sam stanowi pokarm dla licznych gatunków pingwinów, płetwonogich i wielorybów. Umożliwia więc przepływ energii od producentów pierwotnych do dużych drapieżników przez stosunkowo krótki łańcuch pokarmowy. Lód morski ma szczególne znaczenie dla przetrwania larw kryla, zapewniając im dostęp do pokarmu i schronienie przed drapieżnikami. Zmiany jego zasięgu i sezonowości mogą zatem wpływać na populacje kryla, a pośrednio również na zależne od niego drapieżniki.

Kryl jest dzisiaj podwójną presją: z jednej strony zmian klimatu, z drugiej – przemysłowych połowów. To ogromna populacja, ale nie niezniszczalna.

Żeby zrozumieć obecną sytuację, warto spojrzeć na historię wykorzystywania żywych zasobów Antarktyki. Przez miliony lat ten ekosystem rozwijał się bez ingerencji człowieka. Potem zaczęliśmy go intensywnie eksploatować. Już od XVIII wieku polowano na uchatki. Później doszło do masowych polowań na wieloryby, co mocno zmniejszyło ich populacje i miało konsekwencje dla całego ekosystemu. Wieloryby konsumowały ogromne ilości kryla, więc kiedy ich liczebność gwałtownie spadła, znaczna część tego pokarmu pozostała niewykorzystana. Pod koniec lat 70. rozpoczęły się komercyjne połowy kryla. Początkowo prowadzono je praktycznie bez kontroli. Dopiero z czasem zaczęliśmy rozumieć, że nie możemy traktować kryla jak niewyczerpanego zasobu. W 1980 roku przyjęto Konwencję o zachowaniu żywych zasobów morskich Antarktyki. Na jej podstawie powstała Komisja CCAMLR (Commission for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources), która zarządza połowami na wodach Oceanu Południowego.

Jej podejście jest bardzo interesujące, ponieważ od początku chodziło nie tylko o same zasoby rybne czy kryl, lecz o ochronę całego ekosystemu. Możemy prowadzić połowy, ale w taki sposób, żeby nie zagrażać naturalnie występującym tam populacjom. Komisji doradza Komitet Naukowy. To właśnie naukowcy dostarczają danych, na podstawie których ustala się limity, obszary i terminy połowów.

Polska ma w tej dziedzinie wieloletni dorobek. Prowadziliśmy szeroko zakrojone badania kryla, jego biologii i znaczenia dla ekosystemu. Mieliśmy znakomite statki badawcze, między innymi statek badawczy „Profesor Siedlecki” na którym pracowały zespoły z wielu polskich ośrodków naukowych. Uczestniczyły one między innymi w międzynarodowym programie BIOMASS, w tym w eksperymentach FIBEX i SIBEX, poświęconych poznaniu funkcjonowania antarktycznych ekosystemów morskich i ich żywych zasobów.

Decyzja o powstaniu stacji Arctowskiego było częściowo związana właśnie z tymi badaniami. Polska prowadziła wówczas również połowy kryla, a stacja miała zapewniać wsparcie naukowe i logistyczne między innymi naszej flocie rybackiej. Chodziło o rozpoznanie zasobów i doradztwo naukowe, ale także o wsparcie logistyczne, w tym zapewnienie zapasów paliwa i zaplecza medycznego. Dziś kontynuujemy tę tradycję badawczą, choć sytuacja w Antarktyce bardzo się zmieniła, a Polska nie prowadzi już połowów.

Jak kryl odmierza czas w ciemności?

Zegar biologiczny steruje aktywnością kryla antarktycznego

Co obecnie najbardziej niepokoi naukowców?

Nakładają się na siebie dwa procesy. Pierwszy to zmiany klimatu. Szczególnie istotny jest ubytek morskiej pokrywy lodowej, ponieważ lód odgrywa bardzo ważną rolę w cyklu rozwojowym kryla. Kiedy go ubywa, zmieniają się zasięgi występowania kryla, rozmieszczenie jego ławic i struktura wiekowa populacji. Zachodnia część Półwyspu Antarktycznego jest pod tym względem miejscem szczególnym. To jeden z regionów, w których temperatury powietrza atmosferycznego rosną bardzo gwałtownie, zwłaszcza zimą, a zmiany w ekosystemie są wyjątkowo wyraźne.

Drugi proces to ponowny wzrost zainteresowania komercyjnymi połowami kryla.

Zmienił się również sposób jego wykorzystywania. Dawniej pozyskiwano go w innych celach, dziś dwa najważniejsze to produkcja suplementów diety zawierających kwasy omega-3 oraz pasz dla łososi hodowlanych. Duża część hodowli łososia znajduje się w rejonie południowych wybrzeży Ameryki Południowej. Z punktu widzenia przedsiębiorstw zajmujących się połowami korzystne jest więc operowanie w tej części Oceanu Południowego, z której transport kryla jest najkrótszy.

Do tego doszedł ogromny postęp technologiczny. Współczesne statki poławiające kryl są znacznie bardziej wydajne niż te sprzed kilkudziesięciu lat. Niektóre państwa zainwestowały bardzo duże środki w modernizację floty. W rezultacie obserwujemy coraz większą koncentrację połowów w określonych rejonach, między innymi w Cieśninie Bransfielda i na obszarach oznaczanych przez CCAMLR jako 48.1 i 48.2.

W latach 90. zainteresowanie krylem wyraźnie spadło, między innymi w związku z rozpadem Związku Radzieckiego, który wcześniej dysponował jedną z największych flot połowowych. Od około 2010 roku ponownie obserwujemy jednak wzrost presji, a w ostatnich latach połowy koncentrują się na stosunkowo niewielkich obszarach. W sezonie 2024/2025 po raz pierwszy osiągnięto ustalony dla regionu limit 620 tys. ton, co doprowadziło do zamknięcia obszaru dla połowów. To bardzo wyraźny sygnał, jak duże jest obecnie zainteresowanie krylem. A przecież równocześnie zmieniają się warunki, w których żyją zwierzęta zależne od tego pokarmu.

Wspomniała pani o nowych technologiach. Kiedy zaczynała pani pracę w Antarktyce, podstawowym wyposażeniem badacza były chyba jeszcze notes, ołówek i lornetka. Dzisiaj macie do dyspozycji satelity, nadajniki i drony. Jak bardzo zmieniło to waszą pracę?

Przeszliśmy od tradycyjnych obserwacji terenowych, od tego przysłowiowego zeszytu z ołówkiem, do wykorzystania teledetekcji, telemetrii, danych satelitarnych i bezzałogowych samolotów dalekiego zasięgu. Co ważne, Polska ma w rozwoju i wykorzystywaniu tych technologii bardzo duży udział. Dla mnie, jako biologa, szczególnie istotne jest to, że wiele z tych metod pozwala prowadzić badania bez niepokojenia zwierząt. Antarktyczny ekosystem jest bardzo wrażliwy i staramy się ograniczać naszą ingerencję do minimum.

Nowe technologie pozwalają nam również docierać do miejsc, do których wcześniej nie mogliśmy dotrzeć albo w których ze względów bezpieczeństwa nie mogliśmy przebywać wystarczająco długo.

Koordynuję zadanie realizowane w ramach międzynarodowej sieci kamer CEMP (CCAMLR Ecosystem Monitoring Program) w podobszarze 48.1. W okolicy polskiej stacji kamery wykonujące zdjęcia w regularnych odstępach pozwalają nam śledzić przebieg sezonu lęgowego pingwinów, również wtedy, gdy obserwatorzy nie mogą przebywać w terenie. Dzięki temu możemy analizować zmiany w fenologii i sukcesie lęgowym tych zależnych od kryla gatunków wskaźnikowych. Obecnie usprawniamy analizę zgromadzonego materiału, wykorzystując metody głębokiego uczenia do automatycznego wykrywania obiektów na obrazach. W ten sposób nowe technologie uzupełniają wieloletni monitoring.

Bardzo rozwinęły się też badania telemetryczne. Zakładamy pingwinom nadajniki satelitarne, które pozwalają śledzić ich przemieszczanie się po oceanie, także na bardzo dużych odległościach. To dla nas zupełnie nowa perspektywa badawcza. Kiedyś obserwowaliśmy pingwiny przede wszystkim wtedy, kiedy przebywały na lądzie, w koloniach lęgowych. Wiedzieliśmy, co robią latem, ale znacznie mniej wiedzieliśmy o tym, co dzieje się z nimi później. Teraz możemy śledzić ich wędrówki za pomocą systemów satelitarnych i dowiadywać się rzeczy, o których jeszcze niedawno nie mieliśmy pojęcia.

Szczególnie bliskim mi przykładem współpracy interdyscyplinarnej są badania prowadzone z ekspertami: zespołem prof. Mirosława Rodzewicza z Politechniki Warszawskiej, który skonstruował bezzałogowy samolot dalekiego zasięgu PW-ZOOM, oraz dr Anną Zmarz z Uniwersytetu Warszawskiego, specjalistką w dziedzinie teledetekcji. Podczas misji badawczych w Antarktyce samolot pokonał łącznie ponad trzy tysiące kilometrów, pozyskując dane obrazowe. Możliwość realizacji pojedynczych lotów na dystansie do około 300 kilometrów pozwalała nam objąć badaniami trudno dostępne obszary. Loty prowadzono na wysokości 250–550 metrów nad poziomem morza, z uwzględnieniem potrzeby ograniczenia oddziaływania na zwierzęta. Współpraca ta zaowocowała licznymi opracowaniami dotyczącymi fauny i flory oraz zagadnień glacjologicznych i geologicznych.

Pracuję w Antarktyce od ponad 20 lat. Uczestniczyłam w pięciu wyprawach, współpracuję z kolegami ze Stanów Zjednoczonych, Argentyny i Chile, a mimo to są miejsca, do których nigdy nie udało mi się dotrzeć. Dzięki temu samolotowi możemy je wreszcie badać. To fascynujące. Technologia pozwala nam zadawać pytania, na które wcześniej nie mieliśmy możliwości szukać odpowiedzi.

Nauka pomaga chronić antarktyczne ekosystemy

Nauka i globalne interesy w krainie lodu

Nowa stacja Arctowskiego na zdjęciach wygląda trochę jak statek kosmiczny. Co ta inwestycja właściwie nam daje, poza tym, że polscy naukowcy będą pracować w znacznie lepszych warunkach?

Nowa infrastruktura pozwala przede wszystkim zabezpieczyć ciągłość polskich badań w Antarktyce. W ekologii wieloletnie serie danych mają szczególną wartość: pozwalają odróżniać krótkotrwałe wahania od trwałych zmian środowiska. Stacja zapewnia zaplecze do prowadzenia takich obserwacji, rozwijania nowych projektów i współpracy międzynarodowej. Wyniki tych badań stanowią również podstawę naszego udziału w dyskusjach dotyczących ochrony i przyszłości regionu. Polska jest stroną Układu Antarktycznego i należy do państw uczestniczących w podejmowaniu decyzji dotyczących tego kontynentu i Oceanu go otaczającego.

Mówimy przecież o ogromnej części naszej planety – o obszarze, który ma znaczenie dla całej Ziemi, a którego przyszłość jest przedmiotem międzynarodowych ustaleń.

Dotyczy to zarówno prowadzenia badań i ochrony środowiska, jak i zasad korzystania z zasobów naturalnych. Działalność związana z zasobami mineralnymi, z wyjątkiem badań naukowych, jest obecnie zakazana. Polska uczestniczy w międzynarodowych dyskusjach dotyczących przyszłości Antarktyki, a wyniki naszych badań dostarczają wiedzy potrzebnej do podejmowania odpowiedzialnych decyzji.

Przez kilka lat reprezentowałam Polskę w Komitecie Naukowym Komisji ds. Zachowania Żywych Zasobów Morskich Antarktyki. Uczestniczyłam też w pracach dotyczących monitorowania ekosystemu i zarządzania nim. Jednym z ciekawszych doświadczeń był dla mnie udział w pracach związanych z tworzeniem morskich obszarów chronionych. Na Morzu Rossa powstał jeden z największych takich obszarów na świecie, obejmujący ponad 1,5 mln km². Dane i analizy przygotowywane przez naukowców, również przez grupę, w której pracowałam, przyczyniły się do podjęcia tej decyzji.

Oczywiście ostatecznie decydują przedstawiciele państw. W Komisji CCAMLR decyzje podejmowane są na zasadzie konsensusu. To jednak naukowcy dostarczają danych, które pozwalają ocenić, jakie rozwiązania są potrzebne. Właśnie dlatego nasza obecność w Antarktyce jest tak ważna. Dzięki prowadzonym badaniom możemy uczestniczyć w tych procesach, przedstawiać własne wyniki i współkształtować decyzje dotyczące przyszłości Antarktyki.

Gdyby mogła pani dzisiaj otrzymać odpowiedź na dowolne pytanie związane ze swoimi badaniami, czego chciałaby się pani dowiedzieć?

Im lepiej poznaję ten ekosystem, tym więcej pojawia się pytań. Nasze badania dostarczyły nowych informacji o zimowych wędrówkach pingwinów, pozwalając określić wykorzystywane przez nie obszary i miejsca żerowania. Ta wiedza otwiera kolejne kierunki badań.

Dotychczas wiele uwagi poświęcaliśmy okresowi lęgowemu i dostępności pokarmu w sąsiedztwie kolonii. Wypracowano rozwiązania ograniczające tam połowy kryla latem. Tymczasem ubytek lodu morskiego umożliwia statkom dostęp do wcześniej niedostępnych akwenów, również zimą. Szczególnie interesuje mnie więc, w jakim stopniu zimowe żerowiska pingwinów pokrywają się z obszarami intensywnych połowów i jakie konsekwencje może mieć ta zbieżność dla ich przeżywalności.

Chciałabym lepiej zrozumieć, jak pingwiny reagują na zmieniające się warunki środowiskowe i dostępność pokarmu w całym cyklu rocznym. Równie istotny jest dla mnie rozwój metod pozwalających zdobywać tę wiedzę przy minimalnej ingerencji w środowisko i z zachowaniem bezpieczeństwa zespołów terenowych. W nauce każda odpowiedź staje się początkiem kolejnych pytań. Chciałabym nadal łączyć różne perspektywy badawcze i rozwijać współpracę interdyscyplinarną. Możliwość wspólnego poszukiwania odpowiedzi na pytania wykraczające poza jedną dziedzinę jest dla mnie ważną motywacją do dalszej pracy naukowej.

Dr inż. Małgorzata Korczak-Abshire – badaczka z Zakładu Biologii Antarktyki Instytutu Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk. Ukończyła Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego, a doktorat przygotowała w Instytucie Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN w Jastrzębcu. Od 2005 roku zajmuje się badaniami ekosystemów antarktycznych, w szczególności populacji gatunków wskaźnikowych zależnych od kryla w zachodniej części Półwyspu Antarktycznego. Uczestniczyła w pięciu wyprawach antarktycznych. W latach 2013–2018 reprezentowała Polskę w Komitecie Naukowym Komisji ds. Zachowania Żywych Zasobów Morskich Antarktyki (CCAMLR), a w latach 2016–2018 przewodniczyła grupie roboczej zajmującej się monitoringiem ekosystemu i zarządzaniem nim.

Artykuł Ludzie PAN. Dr inż. Korczak-Abshire o nauce, która chroni Antarktykę pochodzi z serwisu Academia PAN.

Academia: Gdyby miał pan jednym zdaniem powiedzieć, o czym jest najnowszy numer „Academii Obronności”, co łączy wszystkie teksty?

Mariusz Cielma: Szukaliśmy przede wszystkim polskich rozwiązań i innowacyjnych technologii, które mogą wzmocnić bezpieczeństwo militarne naszego kraju. Skupiliśmy się na konkretnych projektach, ale pokazaliśmy również, jak systemowo wygląda ich rozwój i pozyskiwanie takich zdolności.

Oczywiście trwa wojna w Ukrainie, ale nie zaczęła się wczoraj. Dlaczego właśnie teraz warto zajmować się tym tematem?

Przede wszystkim dlatego, że na obronność przeznaczane są dziś bardzo duże środki. Jeżeli nie podejmiemy teraz próby wykorzystania zarówno polskiego potencjału przemysłowego, jak i naukowego do budowy zaawansowanych technologii, często o podwójnym zastosowaniu, będzie to zmarnowana szansa. Moim zdaniem taka okazja pojawia się raz na pokolenie. Za kilka lat nie będziemy mogli po prostu powiedzieć: dobrze, zaczynamy od nowa.

Są tu co najmniej dwa cele. Pierwszy to oczywiście budowa zdolności obronnych i potencjału do odstraszania. Drugi – zdecydowane przyspieszenie rozwoju polskiego przemysłu dzięki projektom powstającym między innymi w ośrodkach naukowo-badawczych.

Czy podczas przygotowywania numeru coś pana szczególnie zaskoczyło?

Przede wszystkim skala tego, co dzieje się w Polsce. Prowadzone są projekty w bardzo różnych dziedzinach: od sztucznej inteligencji, przez pociski suborbitalne, po łączność kwantową. W ostatnich latach widać pod tym względem wyraźny postęp.

Druga rzecz to fakt, że wiele z tych prac wciąż udaje się prowadzić za stosunkowo niewielkie pieniądze. System wymaga wzmocnienia finansowego, ale nie tylko. Wielu rozmówców, zarówno oficjalnie na potrzeby magazynu, jak i w mniej formalnych rozmowach, zwracało uwagę, że trzeba go przebudować tak, aby jak najwięcej projektów rzeczywiście trafiało do zastosowania.

Mamy rozwiązania, o których można powiedzieć, że są w światowej czołówce, ale najtrudniejszy jest moment przejścia od nauki do przemysłu, a następnie do wdrożenia. Problem leży również po stronie wojska. Nadal łatwiej jest kupić gotowy produkt, także za granicą, niż określić wobec polskich ośrodków naukowo-badawczych, czego konkretnie potrzebujemy. Nie można wyłącznie czekać, aż naukowcy i firmy pokażą, jakie rozwiązania mają w swoim portfolio.

Dobrym przykładem jest bezzałogowy system rozpoznawczy Orlik, rozwijany od wielu lat w Polskiej Grupie Zbrojeniowej. Być może w końcu doczekamy się jego wdrożenia, ale jego twórcy zwracają uwagę na ciągłe zmiany wymagań ze strony wojska. Brakuje podejścia: mamy produkt spełniający minimalne wymagania, wdrożymy go i będziemy dalej rozwijać. Zamiast tego pojawiają się kolejne wymagania, system jest do nich nieustannie dostosowywany i powstaje błędne koło.

Jak połączyć pracę uczelni, przemysłu i wojska?

Od badań do wdrożeń. O technologiach podwójnego zastosowania

Technologie wojskowe zmieniają się bardzo szybko. Co najlepiej pokazuje tempo tych zmian?

Przede wszystkim konflikt rosyjsko-ukraiński. Ma on dla nas ogromne znaczenie, ponieważ z jednej strony uczestniczy w nim nasz partner, a z drugiej – potencjalny przeciwnik, który przygotowuje się do konkretnej wojny i w ciągu kilku lat zbudował nowe zdolności.

Bardzo wyraźnie widać to w robotyzacji pola walki. Chodzi nie tylko o masowość, czyli liczbę latających, jeżdżących i pływających bezzałogowców, lecz także o ich rosnące zaawansowanie.

Doświadczamy tego również bezpośrednio. Najnowsze rosyjskie drony uderzeniowe z napędem odrzutowym są dla nas pewnym zaskoczeniem. Tymczasem w programie SAN, dotyczącym obrony przeciwdronowej, część zaplanowanych środków można już dziś uznać za nieadekwatne do potrzeb, choć nie odebraliśmy jeszcze ani jednego elementu tego systemu.

Dobrze pokazuje to wymagania stawiane dziś przed nauką i wojskiem. Nie chodzi o to, żeby co kilka miesięcy przeprowadzać rewolucję, ale system musi pozwalać na ciągłą ewolucję. Powinniśmy być gotowi do wprowadzania zmian nie w perspektywie roku, trzech czy pięciu lat, lecz miesięcy.

Jak na tym tle radzą sobie polskie uczelnie, instytuty badawcze i firmy?

Dwojako. Z jednej strony uczelnie i ośrodki naukowo-badawcze funkcjonują w określonych ramach i muszą bilansować swoje budżety. Szukają więc projektów, które mogą realizować. Projekty te mogą rozwijać naukę, ale niekoniecznie prowadzą później do konkretnego wdrożenia. System sprawia, że instytucje badawcze muszą przede wszystkim poszukiwać pieniędzy na utrzymanie działalności.

Z drugiej strony widać, że szanse rosną, jeżeli od początku pojawia się partner przemysłowy. Najlepiej działają konsorcja łączące ośrodki naukowe, politechniki i inne uczelnie z dużymi firmami, również prywatnymi. Polskie przedsiębiorstwa mają dziś coraz większe możliwości, przychody i zaplecze. Coraz częściej są w stanie tworzyć nie pojedyncze produkty, lecz całe systemy.

Jeżeli naukowcy od początku widzą drogę prowadzącą do wdrożenia ich rozwiązania, szansa na sukces – dla nauki, przemysłu i wojska – jest znacznie większa. Ważnym impulsem są również powstające przy uczelniach spółki i start-upy, które próbują komercjalizować technologie opracowane wcześniej na poziomie akademickim.

Jak polscy inżynierowie budują bezzałogowy system transportowy?

Dron dla wojsk specjalnych. Dr inż. Faraj: „Nie wymyślaliśmy technologii na pokaz”

Z jaką jedną myślą chciałby pan zostawić czytelnika tego numeru?

Chciałbym, żeby drążył temat dalej. Pokazaliśmy przykłady rozwiązań i projektów z różnych obszarów, ale mamy świadomość, że to tylko wybór i nie oddaje wszystkiego, co dzieje się dziś w Polsce. Nie byliśmy nawet w stanie zająć się wszystkimi dziedzinami, które chcielibyśmy przedstawić.

Myślę jednak, że czytelnik zainteresowany polską nauką pracującą na rzecz obronności otrzyma dość szeroki obraz. Pokazujemy, jak działa system badań, rozwoju i wdrażania, oraz blisko dziesięć konkretnych projektów z różnych dziedzin.

Przypominamy również rozwiązania, które stały się już symbolami polskiego przemysłu obronnego, choć nie każdy zdaje sobie sprawę, że ich historie zaczynały się od projektów badawczo-rozwojowych i grantów, najczęściej przyznawanych przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Tak było z bojowym wozem piechoty Borsuk. Pokazujemy także drogę karabinka Grot.

Borsuk jest dużym i bardzo zaawansowanym systemem, z którym duża część żołnierzy nigdy nie będzie miała bezpośrednio do czynienia. Karabinek będzie natomiast elementem wyposażenia praktycznie każdego z nich.

Na koniec szerzej piszemy również o tym, jakich wniosków nie należy wyciągać z wojny rosyjsko-ukraińskiej. Powinniśmy korzystać z doświadczeń tego konfliktu, rozwijając naukę, siły zbrojne i przemysł oraz budując system odstraszania. Szkoda byłoby jednak tracić czas i pieniądze na powtarzanie błędów popełnionych przez Ukraińców.

Mariusz Cielma – redaktor najnowszego wydania magazynu „Academia”, redaktor naczelny miesięcznika „Nowa Technika Wojskowa”.

Artykuł Od laboratorium do armii. Jak Polska buduje technologie obronne pochodzi z serwisu Academia PAN.

Kiszona kapusta, jogurt, sery, kiełbasa, wino i piwo – to pierwsze produkty, które przychodzą nam na myśl, gdy mowa o żywności fermentowanej. W rzeczywistości to znacznie szersza kategoria. Za produkty fermentowane można uznać również chleb, brioche, czekoladę, kawę, a nawet biały pieprz. Na europejskim rynku pojawiają się też nowe produkty, takie jak kefir, kombucha czy kimchi. Szacuje się, że żywność fermentowana stanowi od 5 do 40 proc. diety każdego z nas.

Fermentacja żywności była początkowo przede wszystkim cenioną metodą konserwowania produktów, stosowaną jeszcze przed wynalezieniem chłodnictwa. Wpłynęła na rozwój kuchni na całym świecie, a dziś przeżywa prawdziwy renesans. Wykazano, że produkty fermentowane mogą korzystnie wpływać na mikrobiotę jelitową, ponieważ dostarczają probiotyków, czyli żywych pożytecznych bakterii, prebiotyków, czyli włókna roślinnego, oraz postbiotyków, między innymi krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Substancje te wspólnie wzmacniają mikrobiotę i barierę jelitową.

Co bakterie robią dla naszego organizmu?

Mikroskopijni sprzymierzeńcy: jak bakterie wpływają na nasze ciało i umysł

Czy każdy produkt spożywczy można fermentować? I czy jedzenie żywności fermentowanej rzeczywiście przynosi tyle korzyści, ile można przeczytać w internecie?

Czym jest fermentacja?

Fermentacja to proces biologiczny, podczas którego mikroorganizmy – bakterie, drożdże i pleśnie – zużywają cukry oraz białka obecne w żywności i przekształcają je w kwasy organiczne, etanol, gazy, peptydy oraz związki aromatyczne.

Wyróżnia się cztery główne rodzaje fermentacji żywności.

Najbardziej znana jest fermentacja alkoholowa. Drożdże przekształcają w niej cukry proste w alkohol i dwutlenek węgla, dzięki czemu powstają wino, piwo i cydr. Fermentacja alkoholowa odpowiada również za wyrastanie ciasta: dwutlenek węgla spulchnia miękisz, a alkohol ulatnia się podczas pieczenia.

Podczas fermentacji octowej bakterie przekształcają alkohol w kwas octowy. W ten sposób powstaje ocet, a także część kombuchy. Mówimy o occie winnym lub jabłkowym, ponieważ do rozpoczęcia fermentacji octowej konieczna jest wcześniejsza fermentacja alkoholowa.

Fermentacja pleśniowa, nazywana również enzymatyczną, zachodzi pod wpływem grzybów strzępkowych. Wytwarzane przez nie enzymy rozkładają cukry i białka zawarte w żywności. W ten sposób powstają między innymi sos sojowy, miso i tempeh, a także niektóre sery, takie jak roquefort czy camembert.

W fermentacji mlekowej bakterie przekształcają cukry proste w kwas mlekowy i gazy, a czasem także w inne kwasy organiczne i alkohol. Ten proces prowadzi do powstania jogurtów, serów, kiszonej kapusty, kimchi, a także niektórych produktów mięsnych, w tym kiełbasy dojrzewającej.

Niektóre produkty fermentowane powstają dzięki połączeniu dwóch rodzajów fermentacji. Fermentacja mlekowa i pleśniowa wspólnie odpowiadają za powstawanie większości serów i kiełbas. Szampan jest z kolei efektem podwójnej fermentacji alkoholowej: pierwsza dostarcza alkoholu, a druga – alkoholu i pęcherzyków dwutlenku węgla, które nadają napojowi musujący charakter. Chleb na zakwasie powstaje dzięki połączeniu fermentacji mlekowej i alkoholowej.

Korzyści zdrowotne, ale bez cudów

Fermentacja żywności ma kilka zalet. Wydłuża trwałość produktów, poprawia ich właściwości sensoryczne, takie jak zapach, konsystencja i smak, a także może skracać czas gotowania.

Fermentacja działa także poza ludzką kuchnią

Od fermentującego nektaru do ewolucyjnego kaca

Można ją postrzegać jako wstępne trawienie żywności, które ułatwia jej spożywanie. Ogórki i oliwki byłyby trudne do jedzenia bez wcześniejszej fermentacji. Bakterie kwasu mlekowego zużywają również laktozę obecną w mleku, dzięki czemu osoby z nietolerancją laktozy mogą spożywać niektóre produkty mleczne bez silnych objawów. Dotyczy to między innymi kefiru, długo dojrzewających serów, takich jak parmezan, oraz jogurtów.

Produkty fermentowane mogą mieć również korzystne właściwości odżywcze i zdrowotne, co tłumaczy rosnące od dekady zainteresowanie ich wytwarzaniem i obecnością na rynku.

Fermentacja zmniejsza także zawartość FODMAP, czyli fermentujących oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów i polioli. Są to złożone cukry słabo wchłaniane w jelicie cienkim. W jelicie grubym ulegają fermentacji i mogą powodować bóle oraz inne dolegliwości związane z zespołem jelita drażliwego.

Proces ten pomaga również rozkładać i neutralizować substancje antyodżywcze naturalnie występujące w niektórych produktach. Związki te utrudniają organizmowi przyswajanie składników mineralnych, takich jak żelazo, cynk, magnez i wapń. Przykładami są kwas fitynowy obecny w pełnoziarnistych zbożach i roślinach strączkowych oraz cyjanowodór występujący w manioku.

Produkty fermentowane mogą wzbogacać mikrobiotę oraz dostarczać witamin i przeciwutleniaczy. Jeśli nie zostały poddane pasteryzacji ani obróbce cieplnej, zawierają miliardy żywych bakterii, czyli probiotyków, które przeprowadzały fermentację i mogą wspierać różnorodność mikrobioty. Mikroorganizmy rozwijające się podczas fermentacji wytwarzają również witaminy, między innymi z grupy B i witaminę K, a także cząsteczki o właściwościach przeciwutleniających.

Trzeba jednak zachować umiar. Produkty fermentowane mogą być elementem zdrowej i zróżnicowanej diety, ale nie są cudownymi „superproduktami”, które rozwiążą problemy trawienne. W przeciwieństwie do probiotyków dostępnych w aptekach, projektowanych tak, by przetrwać kwaśne środowisko żołądka, większość bakterii obecnych w żywności fermentowanej ginie, zanim dotrze do jelita grubego. Ponadto pasteryzacja produktów dostępnych w sklepach często eliminuje część żywych mikroorganizmów.

Wadą niektórych produktów fermentowanych jest również duża zawartość soli. Dotyczy to między innymi kimchi, miso i kiszonej kapusty, w których sól może się koncentrować podczas fermentacji. Pozostałe w produkcie FODMAP mogą natomiast nasilać wzdęcia u osób z zespołem jelita drażliwego, które powinny zwracać uwagę na ich ilość.

Produkty fermentowane warto więc jeść dla smaku i różnorodności diety, ale bez nadmiaru i bez traktowania ich jak leków.

Czy każdy produkt można fermentować?

W praktyce kulinarnej odpowiedź brzmi: niemal każdy.

Fermentacja żywności może być bardzo wartościowym procesem, który przekształca wiele surowców w produkty łatwiejsze do trawienia i bogatsze pod względem odżywczym.

Jak może zmienić się produkcja żywności?

Raport EASAC: mniej mięsa, mniej marnowania, więcej innowacji

Z biologicznego punktu widzenia odpowiedź jest jednak inna. Aby mikroorganizmy mogły przeprowadzić fermentację, muszą mieć odpowiednie warunki. Surowce zawierające bardzo dużo tłuszczu, takie jak olej, produkty odwodnione, na przykład orzechy i suszone owoce, a także żywność bardzo słodka, jak miód, bardzo słona lub zawierająca konserwanty, mogą być odporne na działanie mikroorganizmów.

Artykuł Aliments et boissons : peut‑on tout fermenter? pochodzi z serwisu The Conversation. 

Artykuł Czy fermentacja rzeczywiście poprawia właściwości żywności? pochodzi z serwisu Academia PAN.

Nagrody otrzymali Piotr Achinger z Instytutu Matematycznego PAN, Dawid Kobiałka z Uniwersytetu Łódzkiego i Paweł Sikorski z Uniwersytetu Warszawskiego.

Nagrody NCN są przyznawane od 2013 roku za wybitne osiągnięcia w badaniach podstawowych. Co roku wyróżnia się troje naukowców reprezentujących nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce, nauki ścisłe i techniczne oraz nauki o życiu. Ich osiągnięcia muszą wnosić znaczący wkład w rozwój światowej nauki.

CZYTAJ TAKŻE

Nagroda NCN 2025: Święto młodej polskiej nauki

Ubiegłoroczni laureaci i badania, za które ich wyróżniono.

Tegoroczne nagrody wręczono 14 października na Zamku Królewskim na Wawelu. Uroczystość po raz pierwszy odbyła się w tym miejscu i była częścią obchodów 15-lecia Narodowego Centrum Nauki.

Matematyk z PAN bada niewidzialne kształty

Piotr Achinger zajmuje się geometrią algebraiczną, czyli dziedziną matematyki, która za pomocą równań opisuje obiekty geometryczne i bada ich właściwości.  NCN nagrodziło go za wyniki dotyczące szczególnych klas takich obiektów. „Tematem przewodnim są grupy podstawowe, matematyczne obiekty opisujące, w jaki sposób na danej przestrzeni można zawiązać sznurek. Jest to trudne zadanie, ponieważ we wszechświecie czystej algebry sznurek nie istnieje, a rozważane przestrzenie przypominają trochę chmury kosmicznego pyłu” – mówi laureat, cytowany w materiałach NCN.

Achinger jest autorem cyklu ośmiu prac, w których rozwiązał klasyczne problemy geometryczne w nowych, trudniejszych warunkach matematycznych. Udowodnił między innymi, że szeroka klasa badanych obiektów ma zaskakująco prostą strukturę. W jego badaniach spotykają się algebra, geometria, teoria liczb i topologia, czyli nauka o właściwościach przestrzeni. „Celem matematyki jest produkcja nie samych twierdzeń, lecz ludzkiego zrozumienia” – mówi.

Naukowiec uzyskał doktorat na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, a habilitację w Instytucie Matematycznym PAN. Pracował również w Institut des Hautes Études Scientifiques we Francji. Od 2025 roku dzieli czas między Warszawę i Kijów, gdzie pracuje na niedawno utworzonym wydziale matematyki Kyiv School of Economics. Realizował i nadal realizuje projekty finansowane przez NCN oraz Europejską Radę ds. Badań Naukowych.

Archeolog, który odnajduje ofiary niemieckich zbrodni

Kiedy Dawid Kobiałka był dzieckiem, bawił się z kolegami w miejscu, do którego po latach wrócił jako archeolog. Pochodzi z Chojnic, a teren ten już podczas okupacji nazywano Doliną Śmierci. To właśnie tam Niemcy przeprowadzali masowe egzekucje Polaków podczas II wojny światowej. „To miejsce to krajobraz terroru. Tutaj w czasie II wojny światowej dochodziło do masowych rozstrzeliwań” – opowiada Kobiałka.

Badania prowadzone przez jego zespół doprowadziły do odnalezienia szczątków około 700 osób. Archeolodzy odkryli mogiły związane ze zbrodniami z 1939 i 1945 roku. Ich praca pozwoliła również odtworzyć nowe szczegóły dotyczące przebiegu egzekucji.

Jednego z najważniejszych odkryć dokonano w 2024 roku. Jesienią 1939 roku na Pomorzu Gdańskim Niemcy mordowali między innymi osoby chore psychicznie. W 1944 roku, w ramach operacji Aktion 1005, próbowali zatrzeć ślady zbrodni, wydobywając i paląc ciała ofiar. Grób odnaleziony pod Chojnicami w 2024 roku jest jedynym znanym grobem tych ofiar, który nie został zniszczony.

Zespół Kobiałki prowadził badania także w Lesie Szpęgawskim, nad jeziorem Borówno oraz w dawnym kompleksie obozowym Lamsdorf w Łambinowicach. W tym ostatnim miejscu udało się zidentyfikować wszystkich 60 włoskich jeńców zmarłych w latach 1943–1944. Badacze dotarli do części ich potomków, a na prośbę niektórych rodzin szczątki przewieziono do Włoch.

Łącznie międzynarodowy zespół kierowany przez Kobiałkę odnalazł, udokumentował i przebadał szczątki ponad tysiąca osób zamordowanych podczas II wojny światowej. W pracach uczestniczą archeolodzy, historycy, prokuratorzy, wolontariusze i lokalne społeczności. Badania obejmują również rozmowy ze świadkami i mieszkańcami miejsc zbrodni. „Rozwijamy ideę archeologii masowych zbrodni jako wielowymiarowego, wielopoziomowego podejścia interdyscyplinarnego, które ma zaoferować nowy sposób mówienia o trudnym dziedzictwie II wojny światowej i jego dokumentowania” – mówi Kobiałka.

Laureat jest związany z Uniwersytetem Łódzkim. Doktorat obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, pracował także w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. Jego badania finansują między innymi NCN i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Biolog rozszyfrowuje język RNA

Kiedy do komórki dostaje się wirus, jednym z sygnałów ostrzegawczych może być pojawienie się dwuniciowego RNA. Komórki umieją rozpoznawać takie cząsteczki i uruchamiać mechanizmy obronne. Dwuniciowe RNA powstaje jednak również naturalnie w naszych komórkach, dlatego organizm musi odpowiednio reagować na jego różne rodzaje. Tym zajmuje się Paweł Sikorski, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. „RNA towarzyszy mi właściwie przez całą moją drogę naukową. W swoich badaniach staram się zrozumieć, w jaki sposób komórki rozpoznają RNA i jak na nie reagują” – mówi naukowiec.

Sikorski wykazał, że komórka może odmiennie reagować na cząsteczki dwuniciowego RNA o różnych właściwościach. Poszczególne mechanizmy obronne mogą przy tym działać niezależnie od siebie. Na przykład rozpoznanie RNA może uruchomić sygnał zapalny bez jednoczesnego zatrzymania produkcji białek czy niszczenia cząsteczek RNA. To ma to znaczenie dla działania odporności wrodzonej, czyli pierwszej linii obrony organizmu przed zakażeniami. Zbyt silna reakcja może uszkadzać własne komórki i przyczyniać się do rozwoju chorób autoimmunologicznych, w których układ odpornościowy atakuje organizm. „Staramy się więc zrozumieć ten swoisty język RNA i określić, które właściwości cząsteczki decydują o tym, jak zareaguje na nią komórka” – wyjaśnia Sikorski.

CZYTAJ TAKŻE

Chemiczne węzły, rotaksany i trzepotanie

Poznaj wcześniejszego laureata NCN i jego badania cząsteczek.

Odkrycia mogą również pomóc w projektowaniu nowych terapii opartych na RNA. „Wiedza zdobyta dzięki naszym badaniom pozwala nie tylko lepiej zrozumieć podstawowe mechanizmy biologii komórki, ale również bardziej świadomie projektować terapeutyki oparte na RNA” – podkreśla laureat.

Paweł Sikorski kieruje Laboratorium Epitranskryptomiki w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego. W 2024 roku otrzymał Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za osiągnięcia naukowe będące podstawą habilitacji. Dotychczas kierował pięcioma projektami finansowanymi przez NCN. „W nauce najbardziej fascynuje mnie moment, kiedy wynik eksperymentu zmusza nas do spojrzenia na problem inaczej, niż początkowo zakładaliśmy. Właśnie wtedy najczęściej pojawiają się najciekawsze pytania” – mówi Sikorski.

Artykuł Prestiżowe Nagrody NCN przyznane. Wśród laureatów naukowiec PAN pochodzi z serwisu Academia PAN.

Już samo określenie „młody naukowiec” może być mylące. Akademia Młodych Uczonych PAN przyjmuje osoby do 38. roku życia, z możliwością przedłużenia tego okresu ze względu na rodzicielstwo. Dr Anna Maria Górska, przewodnicząca AMU uważa jednak, że zamiast na wiek lepiej byłoby patrzeć na etap kariery, choćby na liczbę lat od uzyskania doktoratu. Coraz więcej osób rozpoczyna bowiem karierę naukową później albo robi w niej przerwy. „Traktowanie metryki jako punktu odcięcia jest moim zdaniem niesprawiedliwe” – mówi.

Niezależnie od definicji początek kariery oznacza dziś poważny problem finansowy. „Jeżeli popatrzymy na wynagrodzenie adiunkta, czyli osoby po doktoracie, który zarabia bardzo mało w porównaniu ze średnią krajową, to trudno zachęcić młodych badaczy, żeby wybrali tę ścieżkę” – wyjaśnia naukowczyni. Konkurencją dla uczelni są firmy oraz zagraniczne ośrodki, które mogą zaoferować nie tylko wyższe pensje, lecz także większe możliwości prowadzenia badań.

Co naprawdę czeka naukowca po doktoracie?

Mit linearnej ścieżki. Dr Górska o tym, jak wygląda kariera po doktoracie

Badania prowadzone przez dr Górską pokazują, że sama podwyżka nie rozwiązałaby problemu. Porównywała powody odchodzenia z pracy akademickiej w Polsce i Stanach Zjednoczonych. W Polsce wśród ankietowanych wyraźnie wybrzmiewały problemy w relacjach z innymi pracownikami. „Oni nawet używali takiego pojęcia jak »feudalizm«” – mówi. Wskazuje również na doniesienia o mobbingu na uczelniach.

Dlaczego młodzi naukowcy rezygnują z pracy na uczelniach? Co poza pieniędzmi utrudnia im karierę? Czy polska nauka nadal jest zbyt hierarchiczna? I dlaczego obecny system oceniania może premiować liczbę publikacji zamiast ich jakości? O tym Jan Stradowski rozmawia z dr Anną Marią Górską, przewodniczącą Akademii Młodych Uczonych PAN i badaczką Akademii Leona Koźmińskiego, w podcaście „Człowiek 2.0” Polskiej Akademii Nauk.

Artykuł Człowiek 2.0. Cena kariery akademickiej pochodzi z serwisu Academia PAN.

Mózg można analizować na wiele sposobów. Naukowcy badają jego komórki, połączenia między neuronami, aktywność genów i białka. Znacznie mniej wiadomo jednak o rozmieszczeniu tłuszczów, choć lipidy są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania neuronów.

Zespół ze Szwajcarskiej Federalnej Politechniki w Lozannie (EPFL) postanowił dokładniej przyjrzeć się tej kwestii. Badacze stworzyli trójwymiarową mapę rozmieszczenia lipidów w mózgach myszy. Okazało się, że cząsteczki te tworzą niezwykle uporządkowany układ, ujawniający granice niewidoczne na tradycyjnych mapach mózgu.

Tłuszcze tworzą w mózgu własną mapę

Lipidy są podstawowym budulcem błon komórkowych. Tworzą również mielinę – tłuszczową osłonkę włókien nerwowych, która umożliwia sprawne przekazywanie sygnałów. Uczestniczą ponadto w komunikacji między komórkami mózgu. Problem polega na tym, że dotychczas trudno było dokładnie ustalić, gdzie występują poszczególne rodzaje lipidów.

Prof. Giovanni D’Angelo z EPFL wyjaśnia, że naukowcy mieli dotąd jedynie mglisty obraz różnic w składzie lipidów między poszczególnymi częściami mózgu. Tymczasem zaburzenia gospodarki lipidowej są coraz częściej wiązane z chorobami, między innymi depresją i chorobą Alzheimera.

Aby stworzyć dokładną mapę, badacze wykorzystali obrazowanie metodą spektrometrii mas. W uproszczeniu polega ona na analizowaniu kolejnych punktów cienkich przekrojów tkanki za pomocą lasera. Dzięki temu można ustalić, jakie cząsteczki znajdują się w konkretnym miejscu.

Naukowcy zbadali 172 rodzaje lipidów w 109 przekrojach mózgów pochodzących od 11 myszy. Zebrali około 7 mln pomiarów, które następnie połączyli za pomocą specjalnie opracowanych narzędzi uczenia maszynowego. W ten sposób powstał trójwymiarowy atlas chemicznej budowy mózgu.

539 chemicznych regionów

Największą niespodzianką była liczba wyodrębnionych obszarów. Badacze znaleźli 539 regionów o charakterystycznym składzie lipidowym. Nazwali je lipizonami. Każdy z nich ma własną kombinację cząsteczek, która pozwala odróżnić go od pozostałych.

Część lipizonów odpowiada dobrze znanym strukturom anatomicznym. Inne ujawniły granice, których wcześniej nie dostrzegano. Skład lipidów okazał się na tyle charakterystyczny, że naukowcy potrafili na jego podstawie ustalić, z której części mózgu pochodzi próbka tkanki. Co ciekawe, podobne kombinacje lipidów występowały czasem w odległych od siebie obszarach połączonych włóknami nerwowymi. Mapa tłuszczów pozwalała więc dostrzec związki między częściami mózgu, które trudno było wykryć przy pomocy innych metod. „W praktyce lipidy działają jak kody pocztowe, nadając odległym, ale powiązanym częściom mózgu ten sam chemiczny adres” – wyjaśnia prof. Giovanni D’Angelo w materiałach EPFL.

Szczególnie interesujące okazały się wyniki dotyczące istoty białej, czyli tkanki zawierającej włókna nerwowe łączące różne obszary mózgu. Dotąd uważano, że jest ona pod względem chemicznym stosunkowo jednorodna. Nowy atlas pokazał jednak, że składa się z wielu obszarów o wyraźnie odmiennym składzie lipidów.

Zdaniem Luki Fusara Bassiniego, jednego z autorów pracy, oznacza to, że komórki wytwarzające mielinę są chemicznie znacznie bardziej zróżnicowane, niż sugerowały wcześniejsze badania ich genów. Nowe granice chemiczne odkryto również w splocie naczyniówkowym, który produkuje płyn mózgowo-rdzeniowy, oraz w tkankach wyściełających wewnętrzne komory mózgu.

Ciąża zmienia skład tłuszczów w mózgu

Atlas pozwolił także sprawdzić, jak zmienia się chemiczna organizacja mózgu w szczególnych warunkach fizjologicznych. Naukowcy porównali skład lipidów u myszy ciężarnych i nieciężarnych. Wyniki pokazały rozległe zmiany w wielu częściach mózgu podczas ciąży. Były one nawet większe niż typowe różnice w składzie lipidów między samcami a samicami.

Największe zmiany zaobserwowano w korze mózgowej, czyli zewnętrznej warstwie mózgu. Jednocześnie w znacznej części istoty białej wyraźnie wzrosła ilość galaktozyloceramidu, jednego ze składników mieliny. Badacze podejrzewają, że zmiany te mogą być związane z przystosowywaniem połączeń nerwowych do potrzeb organizmu podczas ciąży. Nie wykazali jednak bezpośrednio, jakie mają one konsekwencje dla działania mózgu.

„Łącznie zmiany te sugerują, że mózg dostraja własne połączenia do wymagań ciąży” – mówi Gioele La Manno z EPFL. Według niego atlas pokazuje, że skład lipidów w mózgu zmienia się wraz z potrzebami organizmu.

Jak to pomoże w badaniach chorób?

Opracowany atlas jest publicznie dostępny. Naukowcy mogą zestawiać go z mapami komórek i aktywności genów, aby sprawdzać, jak poszczególne struktury mózgu różnią się pod względem chemicznym.

Jednym z możliwych zastosowań są badania starzenia się mózgu i chorób neurologicznych. Atlas zdrowego mózgu myszy może służyć jako punkt odniesienia przy poszukiwaniu zaburzeń rozmieszczenia lipidów, na przykład w badaniach choroby Alzheimera.

Autorzy zaznaczają jednak, że wyników nie można bezpośrednio przenosić na człowieka. Ludzki mózg wymaga osobnych badań, a obecne odkrycie nie oznacza jeszcze opracowania nowej metody diagnostycznej. „Na ludzi można przenieść nie samą mapę, ale metodę oraz wiedzę, że zdrowy mózg ma w ogóle bardzo uporządkowaną mapę lipidową” – wyjaśnia Luca Fusar Bassini. Kolejnym zadaniem będzie ustalenie, czy podobne chemiczne granice występują również w ludzkim mózgu.

Źródła:
1. Fusar Bassini, L. i in. (2026). The lipidomic architecture of the mouse brain. Nature, 658, 205. https://doi.org/10.1038/s41586-026-11050-0

2. Scientists uncover a hidden map of the brain with 539 distinct regions. ScienceDaily. https://www.sciencedaily.com/releases/2026/10/261012185011.htm

3. École Polytechnique Fédérale de Lausanne. (2026). Lipid Brain Atlas Explorer. https://lbae-v2.epfl.ch/

Artykuł Ukryta mapa mózgu ma 539 nieznanych dotąd obszarów pochodzi z serwisu Academia PAN.